Σε όλους έχει συμβεί: Είστε στο αυτοκίνητο και ακούτε ραδιόφωνο. Ξαφνικά, παίζει ένα παλιό κομμάτι. Πόσο καιρό έχετε να το ακούσετε. Κι όμως τραγουδάτε κάθε στίχο του, λέξη προς λέξη. Κι ύστερα επιστρέφετε σπίτι. Ανοίγετε την πόρτα του υπνοδωματίου και στέκεστε εκεί «παγωμένοι» – αδυνατείτε να θυμηθείτε γιατί πήγατε εκεί.
Και το ερώτημα που προκύπτει είναι: Γιατί μπορούμε να ανακαλέσουμε με τόση λεπτομέρεια μια μακρινή ανάμνηση, αλλά όχι μια σκέψη που προέκυψε μόλις πριν λίγο;
Σύμφωνα με όσα περιγράφει η Michelle Spear, καθηγήτρια ανατομίας στο Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ σε άρθρο της στο The Conversation, η αντίθεση μεταξύ της άψογης εκτέλεσης ενός τραγουδιού δεκαετιών και της λήθης μιας μόλις διαμορφωμένης πρόθεσης δεν είναι ένδειξη ότι η μνήμη αποτυγχάνει, αλλά μια απόδειξη του πώς λειτουργεί πραγματικά.
Τα πολύπλοκα δίκτυα της μνήμης
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Συχνά, μιλάμε για τη «μνήμη» σαν να ήταν ένα ενιαίο σύστημα, κάτι που, όμως, δεν ισχύει, υπογραμμίζει η ειδικός. Η απομνημόνευση των στίχων ενός τραγουδιού βασίζεται κυρίως στη μακροπρόθεσμη μνήμη – ένα τεράστιο δίκτυο που εκτείνεται σε όλο τον εγκέφαλο και αποθηκεύει πληροφορίες που έχουν συσσωρευτεί με τα χρόνια. Αυτό το δίκτυο περιλαμβάνει τις περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη γλώσσα στους κροταφικούς λοβούς, τον ακουστικό φλοιό, τις κινητικές περιοχές που είναι υπεύθυνες για την παραγωγή λόγου και τα συναισθηματικά κυκλώματα που χαρακτηρίζουν τις εμπειρίες ως σημαντικές.
Από νευρολογική άποψη, η μουσική αξιοποιεί πολλαπλά συστήματα: Ρυθμό, γλώσσα, κίνηση και συναίσθημα. Αυτό ενισχύει την κωδικοποίηση, δηλαδή τη διαδικασία με την οποία αποθηκεύονται οι πληροφορίες.
Κάθε φορά που επαναλαμβάνουμε τους στίχους ενός τραγουδιού, ενισχύουμε τις συνάψεις του εγκεφάλου. Με την πάροδο του χρόνου, αυτές οι συνάψεις γίνονται αποτελεσματικές και σταθερές, γι’ αυτό και η ανάκτηση των σχετικών πληροφοριών γίνεται σχεδόν αυτόματα.
Αντίθετα, το να θυμάστε γιατί μπήκατε σ’ ένα δωμάτιο εξαρτάται από τη λειτουργική μνήμη – τον προσωρινό χώρο αποθήκευσης του εγκεφάλου. Η λειτουργική μνήμη είναι «εύθραυστη», μπορεί να αποθηκεύσει μόνο περιορισμένη ποσότητα πληροφοριών για σύντομο χρονικό διάστημα και είναι πολύ ευαίσθητη σε περισπασμούς. Μια μόνο επιπλέον σκέψη αρκεί για να τη διαταράξει.
Όταν μετακινείστε από έναν χώρο σ’ έναν άλλο, ο εγκέφαλός σας ενημερώνει το πλαίσιο και τμηματοποιεί την εμπειρία σε ξεχωριστά επεισόδια. Η πρόθεση που σχηματίστηκε στο προηγούμενο δωμάτιο («να πάρω τα γυαλιά μου», «να βρω το φορτιστή μου») κωδικοποιείται μέσα σε αυτό. Έτσι, το πέρασμα σ’ έναν άλλο χώρο αποδυναμώνει τη διαδικασία ανάκτησής της.
Αυτό δε σημαίνει αναποτελεσματικότητα – είναι απλώς μια στρατηγική οργάνωσης του εγκεφάλου.
Ο εγκέφαλός μας δομεί την εμπειρία σε κομμάτια. Η κατάτμηση των γεγονότων υποστηρίζει τη δημιουργία μακροπρόθεσμης μνήμης, ακόμη κι αν μερικές φορές αυτό σημαίνει ότι στεκόμαστε μπερδεμένοι και ανήμποροι να θυμηθούμε τι θέλαμε.
Γιατί κάποιες αναμνήσεις είναι πιο δυνατές
Πληροφορίες όπως η μουσική έχουν δομικά πλεονεκτήματα. Ο ρυθμός και η μελωδία δημιουργούν προβλέψιμα μοτίβα, υποστηρίζοντας την ανάκληση, επειδή ο εγκέφαλος προβλέπει διαρκώς τι θα ακολουθήσει. Μελέτες απεικόνισης του εγκεφάλου δείχνουν ότι η μουσική μνήμη ενεργοποιεί εκτεταμένες περιοχές του φλοιού και του υποφλοιού. Είναι αξιοσημείωτο ότι, ακόμη και σε νευροεκφυλιστικές παθήσεις όπως η νόσος Αλτσχάιμερ, η μουσική μνήμη μπορεί να διατηρηθεί για πολύ καιρό μετά την υποβάθμιση άλλων μορφών μνήμης.
Η δύναμη της μνήμης, λοιπόν, δεν έχει να κάνει τόσο με την ηλικία, όσο με το βάθος της κωδικοποίησης. Ένας στίχος που επαναλαμβάνεται εκατοντάδες φορές είναι νευρολογικά «ισχυρότερος» από μια φευγαλέα πρόθεση που σχηματίστηκε πριν 5 δευτερόλεπτα.
Η ταχύτητα επεξεργασίας τείνει να επιβραδύνεται ελαφρώς με την ηλικία και να γίνεται πιο ευάλωτη σε παρεμβολές. Η πολυδιεργασία γίνεται πιο δύσκολη. Ωστόσο, η μακροπρόθεσμη γνώση συχνά διατηρείται ή ακόμη και ενισχύεται.
Αυτό που μοιάζει με απώλεια μνήμης είναι συχνά υπερφόρτωση της προσοχής. Τα σύγχρονα περιβάλλοντα είναι υπερκορεσμένα: ειδοποιήσεις, σκέψεις, απαιτήσεις. Η λειτουργική μνήμη δεν είναι σχεδιασμένη για να αντέχει σε τέτοιες επίμονες παρεμβολές.
Πώς να μειώσετε τη «roomnesia»
Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι ότι ο εγκέφαλος δε μπορεί πλέον να αποθηκεύει πληροφορίες – απλώς γίνεται επιλεκτικός ως προς το τι σταθεροποιεί.
Υπάρχουν, ωστόσο, κάποια tips που μπορούν να μειώσουν αυτές τις απογοητευτικές στιγμές προσωρινής αμνησίας. Ένα απλό κόλπο είναι να λέτε φωναχτά τι πρέπει να θυμηθείτε. Η λεκτική έκφραση μιας πρόθεσης ενισχύει την κωδικοποίηση. Εναλλακτικά, αφιερώστε ένα δευτερόλεπτο για να φανταστείτε το αντικείμενο που θέλετε να πάρετε. Έτσι, δημιουργείτε ένα πλουσιότερο νοητικό ίχνος. Ακόμη και η αφή μπορεί να βοηθήσει. Το να κρατάτε ένα σχετικό αντικείμενο ενώ μετακινείστε σταθεροποιεί τον σκοπό της διαδρομής. Αυτές οι στρατηγικές ενισχύουν την πρόθεση πριν τη διαταράξει μια αλλαγή περιβάλλοντος, καθιστώντας τη μνήμη λιγότερο ευάλωτη σε παρεμβολές.
Μην ξεχνάτε, λοιπόν: Αν μπορείτε ακόμα να τραγουδήσετε ένα τραγούδι της δεκαετίας του 1990, αλλά δε μπορείτε να θυμηθείτε γιατί μπήκατε στο δωμάτιο, ο εγκέφαλός σας δεν σας προδίδει. Απλώς δίνει προτεραιότητα σε ορισμένες πληροφορίες – δηλαδή, κάνει ακριβώς αυτό για το οποίο έχει σχεδιαστεί.
Διαβάστε επίσης
Η Τεχνητή Νοημοσύνη μάς έχει «πάρει τα μυαλά» – Tips για να μην ατροφήσει η σκέψη μας
Έξι απροσδόκητα προειδοποιητικά σημάδια άνοιας – Μην τα αγνοήσετε
Γυμνάστε έξυπνα το μυαλό σας στα 70 και γλιτώστε από την άνοια
