Μαύροι κορμοί εκεί όπου μέχρι χθες υπήρχε δάσος. Σπίτια παραδομένα στις φλόγες, ζώα που χάθηκαν, άνθρωποι που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν μέσα σε λίγα λεπτά όσα έχτιζαν μία ζωή. Και, όταν η φωτιά σβήσει, μία σιωπή πάνω σε ένα τοπίο που δύσκολα αναγνωρίζεται.
Οι μεγάλες πυρκαγιές αφήνουν πίσω τους απώλειες που δεν μπορούν να συγκριθούν μεταξύ τους. Η απώλεια ανθρώπινης ζωής είναι αμετάκλητη, ενώ τεράστιο είναι και το πλήγμα για τα ζώα, τις περιουσίες και ολόκληρες κοινότητες. Υπάρχει, όμως, και μία λιγότερο ορατή συνέπεια: Η βαθιά θλίψη για τον ίδιο τον τόπο που χάθηκε.
Οι επιστήμονες έχουν έναν όρο γι’ αυτό: Oικολογικό πένθος (ecological grief). Πρόκειται για τη θλίψη που συνδέεται με την απώλεια – ή ακόμη και τον φόβο της επικείμενης απώλειας – οικοσυστημάτων, ειδών, τοπίων και τρόπων ζωής εξαιτίας περιβαλλοντικών αλλαγών. Και σε μία εποχή κατά την οποία οι πυρκαγιές, οι ακραίες θερμοκρασίες και άλλα φαινόμενα μεταμορφώνουν γνώριμα τοπία, το συναίσθημα αυτό γίνεται ολοένα πιο οικείο.
Γιατί μπορεί να πενθούμε ένα δάσος ή ένα βουνό
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Η Aimee Frazier, MA, LPC, θεραπεύτρια ψυχικής υγείας, ειδικός στην οικοθεραπεία (ecotherapy) και ιδρύτρια του Portland Hiking Therapy, γνωρίζει αυτή την εμπειρία και προσωπικά. Όπως περιγράφει στο Psychology Today, όταν ήταν παιδί, είχε κατασκευάσει μαζί με την αδελφή της ένα δεντρόσπιτο. Είχαν καρφώσει τα σκαλοπάτια στον κορμό, είχαν φτιάξει ράφια για τα σνακ τους και ένα μικρό γραμματοκιβώτιο, όπου άφηναν η μία γράμματα στην άλλη. Λίγο καιρό αργότερα, η αδελφή της πέθανε απροσδόκητα.
Με τα χρόνια, εκείνο το δεντρόσπιτο έγινε ένα από τα ελάχιστα απτά κομμάτια της κοινής παιδικής τους ηλικίας που είχαν απομείνει. Πολλά χρόνια αργότερα, μία πυρκαγιά άρχισε να κινείται προς το μέρος του. Η Frazier περιγράφει το σφίξιμο που αισθάνθηκε στη σκέψη ότι οι φλόγες θα το κατάπιναν. Μόνο αργότερα κατάλαβε τι ακριβώς βίωνε: Πενθούσε έναν τόπο.
Οι τόποι γίνονται μέρος της ιστορίας μας
Η ψυχολογία περιγράφει ως «δεσμό με τον τόπο» (place attachment) τη συναισθηματική σχέση που αναπτύσσουμε με συγκεκριμένα περιβάλλοντα. Ένα δάσος, μία παραλία ή ένα βουνό δεν είναι πάντοτε απλώς ένα όμορφο σκηνικό. Μπορεί να είναι το μονοπάτι που περπατούσαμε σε μια δύσκολη περίοδο της ζωής μας. Η παραλία όπου μεγαλώσαμε. Το χωριό των παιδικών μας καλοκαιριών. Το βουνό που ανεβήκαμε με έναν άνθρωπο που δεν βρίσκεται πια στη ζωή.
Οι τόποι συσσωρεύουν μνήμες και, σταδιακά, ενσωματώνονται στην προσωπική μας ιστορία. Γι’ αυτό, όταν καταστρέφονται, μπορεί να αισθανόμαστε ότι μαζί τους χάνεται και ένα μικρό κομμάτι της δικής μας ζωής.
Να νοσταλγείς έναν τόπο ενώ βρίσκεσαι ακόμη εκεί
Υπάρχει και μία ακόμη έννοια που περιγράφει αυτή την παράξενη εμπειρία. Ο περιβαλλοντικός φιλόσοφος Glenn Albrecht δημιούργησε τον όρο «solastalgia», για να περιγράψει την ψυχική δυσφορία που νιώθει κάποιος όταν το γνώριμο περιβάλλον γύρω του αλλάζει τόσο, ώστε παύει να μοιάζει με τον τόπο που ήξερε. Είναι, κατά κάποιον τρόπο, νοσταλγία χωρίς να έχεις φύγει.
Το δάσος υπάρχει, αλλά δεν είναι πια το ίδιο. Το καλοκαίρι έρχεται, αλλά μαζί του έρχονται ο καπνός, ο καύσωνας, οι προειδοποιήσεις για ακραίο κίνδυνο πυρκαγιάς και οι εκκενώσεις. Ένα τοπίο που θεωρούσαμε σχεδόν αιώνιο αποδεικνύεται ξαφνικά ευάλωτο.
Και κάπως έτσι γεννιέται ένα ιδιόμορφο «πένθος εκ των προτέρων»: Kοιτάζουμε έναν τόπο που αγαπάμε και αναρωτιόμαστε εάν θα υπάρχει στην ίδια μορφή για τα παιδιά μας.
Όταν το καταφύγιο αρχίζει να προκαλεί άγχος
Εδώ βρίσκεται, σύμφωνα με την Frazier, ένα από τα μεγάλα παράδοξα. Για πολλούς ανθρώπους η φύση αποτελεί καταφύγιο όταν η καθημερινότητα γίνεται δύσκολη. Ένα περπάτημα μπορεί να διακόψει τον κύκλο των αγχωτικών σκέψεων, να στρέψει την προσοχή έξω από τον εαυτό μας και να δημιουργήσει ένα αίσθημα σύνδεσης με κάτι μεγαλύτερο.
Τι συμβαίνει, όμως, όταν ο τόπος στον οποίο πηγαίναμε για να γιατρευτούμε γίνεται ο ίδιος πηγή θλίψης και αγωνίας;
Εδώ συναντάμε και το οικολογικό άγχος (eco-anxiety): Tον φόβο, τη θλίψη, τον θυμό, την αδυναμία και την ανησυχία που μπορεί να προκαλούν η κλιματική αλλαγή και η περιβαλλοντική υποβάθμιση.
Η Frazier επισημαίνει ότι αυτά τα συναισθήματα δεν αποτελούν από μόνα τους ένα ψυχολογικό πρόβλημα που πρέπει να «διορθωθεί». Μπορούν, αντίθετα, να φανερώνουν πόσο στενά συνδεδεμένοι είμαστε με το φυσικό περιβάλλον.
Το τίμημα του να αγαπάς έναν τόπο
Η απάντηση στο οικολογικό πένθος, κατά την ίδια, δεν είναι να απομακρυνθούμε από τη φύση για να προστατευθούμε συναισθηματικά. Ούτε να προσπαθήσουμε να νοιαζόμαστε λιγότερο.
Ίσως είναι ακριβώς το αντίθετο: να παρατηρούμε περισσότερο, να εκτιμούμε όσα υπάρχουν ακόμη και να προστατεύουμε όσα μπορούν να σωθούν.
Γιατί πίσω από ένα καμένο δάσος δεν βρίσκονται μόνο στρέμματα γης και αριθμοί σε έναν απολογισμό. Υπάρχουν ζωές, ζώα, σπίτια, μνήμες, μυρωδιές, διαδρομές και ολόκληρα κομμάτια της προσωπικής και συλλογικής ιστορίας ενός τόπου.
Και όταν ένας τόπος που κάποτε μας παρηγορούσε χάνεται στις φλόγες, ίσως είναι απολύτως ανθρώπινο να χρειάζεται να τον πενθήσουμε κι αυτόν.
Διαβάστε επίσης
Οι καρδιοαναπνευστικές επιπτώσεις από τον καπνό των πυρκαγιών επιμένουν για μήνες
Πυρκαγιά, πλημμύρα, σεισμός: Πώς η ιδιωτική ασφάλιση προστατεύει τις επιχειρήσεις από σοβαρές ζημιές
