Σε έναν κόσμο που μοιάζει ολοένα πιο ασταθής, το άγχος και η αίσθηση ψυχικής υπερφόρτωσης έχουν γίνει για πολλούς σχεδόν καθημερινή εμπειρία. Από τον καταιγισμό αρνητικών ειδήσεων και τις διεθνείς αναταράξεις μέχρι τις προσωπικές απώλειες και την πίεση της καθημερινότητας, η αβεβαιότητα μπορεί εύκολα να οδηγήσει σε (ψυχική) εξάντληση.
Τα ευχάριστα νέα είναι ότι, όπως αναφέρεται στο BBC, υπάρχουν επιστημονικά τεκμηριωμένοι τρόποι για να ενισχυθεί η ανθεκτικότητα και να αποκατασταθεί η εσωτερική ισορροπία. Από τη σωστή διαχείριση της ανησυχίας μέχρι τη δύναμη της μουσικής -ακόμη και των ταινιών τρόμου -ορισμένες απλές πρακτικές μπορούν να λειτουργήσουν υποστηρικτικά σε περιόδους έντασης.
1. Η δύναμη των λέξεων
Ο τρόπος με τον οποίο περιγράφει κανείς αυτό που νιώθει δεν είναι καθόλου ασήμαντος. Αντί για μια γενική φράση όπως «είμαι χάλια» ή «είμαι στρεσαρισμένος», η πιο ακριβής ονομασία του συναισθήματος – αν πρόκειται για φόβο, απογοήτευση, αγωνία ή υπαρξιακή ανησυχία – μπορεί να βοηθήσει ουσιαστικά στη διαχείρισή του.
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Η ικανότητα αυτή, γνωστή ως «συναισθηματική λεπτομέρεια», έχει συνδεθεί με οφέλη τόσο για την ψυχική όσο και για τη σωματική υγεία. Ορισμένοι επιστήμονες εκτιμούν ότι βοηθητική μπορεί να είναι ακόμη και η εξοικείωση με λέξεις άλλων πολιτισμών που περιγράφουν σύνθετες ψυχικές καταστάσεις, για τις οποίες δεν υπάρχει ακριβές ισοδύναμο σε άλλες γλώσσες.
2. Η άλλη όψη του άγχους
Αντίστοιχα, και το ίδιο το άγχος δεν είναι πάντοτε εχθρός. Παρότι στις ακραίες μορφές του είναι εξουθενωτικό, ως συναίσθημα μπορεί υπό προϋποθέσεις να λειτουργήσει και ως κινητήρια δύναμη. Έρευνες δείχνουν ότι μπορεί να ενισχύσει την εγρήγορση, τη συγκέντρωση, ακόμη και τη δημιουργικότητα, εφόσον δεν αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως σήμα κινδύνου αλλά και ως μηχανισμός προετοιμασίας απέναντι σε μια πρόκληση.
Η μετατόπιση της οπτικής έχει σημασία. Όταν το άτομο μαθαίνει να βλέπει το άγχος ως ένδειξη ότι το σώμα και ο νους προετοιμάζονται να ανταποκριθούν σε κάτι απαιτητικό, συχνά λειτουργεί αποτελεσματικότερα υπό πίεση. Η ίδια προσέγγιση έχει συσχετιστεί με καλύτερες επιδόσεις σε εξετάσεις, ομιλίες και άλλες απαιτητικές συνθήκες.
3. Η ανησυχία ως εργαλείο
Η ανησυχία συνδέεται συνήθως με το μέλλον. Γι’ αυτό και, όταν διοχετεύεται σωστά, μπορεί να μετατραπεί σε εργαλείο προετοιμασίας και επίλυσης προβλημάτων, αντί να εξελίσσεται σε αδιέξοδη εσωτερική ανακύκλωση.
Μια πιο εποικοδομητική προσέγγιση ξεκινά με κάτι απλό: την αναγνώριση της ίδιας της ανησυχίας. Από εκεί και πέρα, βοηθά η καταγραφή των πιθανών ενεργειών που μπορεί να κάνει κανείς για να αντιμετωπίσει το πρόβλημα. Αν δεν υπάρχει κάτι περαιτέρω που μπορεί να γίνει, τότε η προσοχή χρειάζεται να στραφεί συνειδητά σε καταστάσεις που μειώνουν την ψυχική ένταση, όπως η ενσυνειδητότητα, η (πλήρης) αφοσίωση σε μια δραστηριότητα ή η επαφή με εμπειρίες που προκαλούν αίσθημα δέους.
4. Η αξία των μικρών σταθερών
Σε αυτή την προσπάθεια, οι μικρές πηγές ανακούφισης έχουν μεγαλύτερη αξία απ’ όση συχνά τους αποδίδεται. Η ανάγνωση ενός βιβλίου, για παράδειγμα, έχει συνδεθεί με χαμηλότερα επίπεδα άγχους, μοναξιάς και καταθλιπτικής διάθεσης. Η μουσική μπορεί επίσης να επηρεάσει άμεσα το συναίσθημα, λειτουργώντας άλλοτε καθησυχαστικά και άλλοτε ενεργοποιητικά, ανάλογα με τις ανάγκες του καθενός.
Αντίστοιχα, και το περιβάλλον παίζει ρόλο. Η παρουσία φυτών, εικόνων από φυσικά τοπία ή ακόμη και φωτογραφιών αγαπημένων προσώπων μπορεί να λειτουργήσει σταθεροποιητικά, ιδίως σε περιόδους έντονης ψυχικής πίεσης.
5. Γιατί ακόμη και ο τρόμος μπορεί να βοηθήσει
Ακούγεται αντιφατικό, όμως ακόμη και μια ταινία τρόμου μπορεί να λειτουργήσει εκτονωτικά. Η ασφαλής έκθεση σε ένα ελεγχόμενο σκηνικό φόβου φαίνεται ότι επιτρέπει στον εγκέφαλο να «δοκιμάζει» τις αντιδράσεις του απέναντι στην απειλή, χωρίς πραγματικό κίνδυνο.
Κάποιες έρευνες δείχνουν ότι οι άνθρωποι που απολαμβάνουν τέτοιου είδους αφηγήσεις συχνά διαχειρίζονται καλύτερα το στρες στην καθημερινότητά τους.
6. Εξάσκηση της αναγνώρισης
Εξίσου ισχυρή αποδεικνύεται και η πρακτική της ευγνωμοσύνης. Η καταγραφή τριών θετικών πραγμάτων στο τέλος της ημέρας – ακόμη και μικρών, απολύτως καθημερινών στιγμών – έχει συνδεθεί με αυξημένα επίπεδα ευεξίας και μείωση της ψυχικής επιβάρυνσης.
Δεν απαιτούνται μεγάλα γεγονότα για να λειτουργήσει αυτή η «άσκηση». Αρκεί η συστηματική μετατόπιση της προσοχής προς ό,τι παραμένει θετικό μέσα στην αστάθεια.
7. Διάκριση του τι μπορούμε να ελέγξουμε και τι όχι
Σε περιόδους αβεβαιότητας, ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτά και μια παλιά, αλλά διαχρονική αρχή: η διάκριση ανάμεσα σε όσα μπορεί να ελέγξει κανείς και σε όσα όχι. Η στωική αυτή θέση παραμένει επίκαιρη, καθώς μεγάλο μέρος της ψυχικής έντασης γεννιέται ακριβώς από την προσπάθεια ελέγχου πραγμάτων που βρίσκονται πέρα από τις δυνατότητές μας.
Η αποδοχή αυτής της διάκρισης δεν σημαίνει παθητικότητα. Αντίθετα, μεταφράζεται ως μια πιο καθαρή κατανομή της ενέργειας: λιγότερη φθορά για όσα παραμένουν εκτός του ελέγχου μας και περισσότερη προσήλωση στις πράξεις, τις αποφάσεις και τις στάσεις που, όντως, βρίσκονται στο χέρι μας.
8. Η ελπίδα στηρίζεται στη δράση
Η ελπίδα μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά, όχι όμως όταν παραμένει μια αόριστη προσδοκία ότι «όλα θα πάνε καλά». Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι γίνεται πραγματικά χρήσιμη όταν συνδέεται με νόημα, στόχο και δράση – ατομική ή συλλογική.
Με άλλα λόγια, η πιο ανθεκτική μορφή ελπίδας δεν είναι η παθητική αναμονή καλών εξελίξεων, αλλά η πεποίθηση ότι ακόμη και σε δύσκολες συνθήκες υπάρχει περιθώριο για κίνηση, επιλογή και συμμετοχή.
9. Οι συζητήσεις με τα παιδιά
Το ίδιο προσεκτική χρειάζεται να είναι και η στάση απέναντι στα παιδιά. Οι δύσκολες περίοδοι δεν επηρεάζουν μόνο τους ενήλικες, και ο τρόπος με τον οποίο οι γονείς ή οι φροντιστές μιλούν στα παιδιά για όσα συμβαίνουν μπορεί να επηρεάσει βαθιά την ψυχική τους επεξεργασία.
Οι έρευνες δείχνουν ότι οι ανοιχτές ερωτήσεις, η αναγνώριση των συναισθημάτων και η ήρεμη συζήτηση γύρω από αυτά βοηθούν τα παιδιά να κατανοήσουν καλύτερα την εμπειρία τους και να αναπτύξουν αποτελεσματικότερες στρατηγικές διαχείρισης. Η λεγόμενη «συναισθηματική καθοδήγηση» φαίνεται ότι ενισχύει όχι μόνο τον αυτοέλεγχο και την προσοχή, αλλά και τη συνολική ανθεκτικότητα.
Συμπέρασμα
Σε περιόδους ανασφάλειας, η ψυχική ανθεκτικότητα δεν χτίζεται μέσα από μία μόνο μεγάλη κίνηση, αλλά μέσα από μικρές, επαναλαμβανόμενες πρακτικές. Η ακριβής αναγνώριση των συναισθημάτων, η πιο λειτουργική σχέση με το άγχος, η διοχέτευση της ανησυχίας σε δράση, η επαφή με τη μουσική, τα βιβλία, τη φύση, η καλλιέργεια της ευγνωμοσύνης και η διάκριση ανάμεσα σε όσα αλλάζουν και σε όσα όχι, συνθέτουν ένα πιο σταθερό – ψυχικό – έδαφος.
Διαβάστε επίσης
Γιατί μας «αρρωσταίνουν» οι κακές ειδήσεις: 4 τρόποι να βάλουμε φρένο στα σενάρια καταστροφολογίας
Ψυχική ανθεκτικότητα: Τέσσερα βήματα για να την αποκτήσουμε, ακόμα κι όταν όλα δυσκολεύουν
Η τέχνη που μας βοηθά να ξεπεράσουμε την αποτυχία και την απογοήτευση
