Η Γη έχει περάσει επτά από τα εννέα πλανητικά όρια, σύμφωνα με το ετήσιο «τσεκ απ» της

Από τη Βιομηχανική Επανάσταση έως σήμερα, περίπου το μισό διοξείδιο του άνθρακα που έχει εκλύσει η ανθρωπότητα στην ατμόσφαιρα δεν παρέμεινε εκεί. Απορροφήθηκε από τα φυτά, τα εδάφη και τους ωκεανούς, που λειτουργούν ως φυσικό «φρένο» στην υπερθέρμανση του πλανήτη. Ωστόσο, μια νέα αποτίμηση της κατάστασης της Γης προειδοποιεί ότι η ικανότητα της ξηράς να απορροφά περισσότερο άνθρακα έχει πάψει να αυξάνεται, την ώρα που οι παγκόσμιες εκπομπές συνεχίζουν να ανεβαίνουν.

Η ετήσια έκθεση Planetary Health Check, που εκπονήθηκε από περισσότερους από 60 επιστήμονες του Επιστημονικού Εργαστηρίου Πλανητικών Ορίων στο Ινστιτούτο του Πότσνταμ για την Έρευνα των Επιπτώσεων της Κλιματικής Αλλαγής, εξετάζει εννέα βασικές διεργασίες που θεωρούνται κρίσιμες για τη διατήρηση ενός κατοικήσιμου πλανήτη. Σύμφωνα με τη νέα αξιολόγηση, οι επτά από αυτές βρίσκονται πλέον εκτός των ορίων ασφαλείας.

Ποια όρια έχουν ξεπεραστεί

Εκτός ορίων βρίσκονται πλέον η κλιματική αλλαγή, η βιοποικιλότητα και η λειτουργία των οικοσυστημάτων, η αλλαγή χρήσεων γης, το γλυκό νερό, οι κύκλοι του αζώτου και του φωσφόρου, η χημεία των ωκεανών και οι ανθρωπογενείς ρύποι, όπως τα πλαστικά, τα φυτοφάρμακα και οι λεγόμενες «παντοτινές χημικές ουσίες». Μόνο το στρώμα του όζοντος και τα αιωρούμενα σωματίδια παραμένουν εντός των παγκόσμιων ορίων, αν και στη Νότια Ασία η ατμοσφαιρική ρύπανση έχει ήδη υπερβεί ένα προτεινόμενο περιφερειακό όριο, αναφέρει το Earth.com.

Η συγκέντρωση διοξειδίου του άνθρακα έφθασε περίπου τα 426 μέρη ανά εκατομμύριο το 2025, έναντι περίπου 280 πριν από τη Βιομηχανική Επανάσταση. Παράλληλα, η χρήση λιπασμάτων έχει οδηγήσει τις ροές αζώτου σε επίπεδα υπερδιπλάσια του ασφαλούς ορίου, ενώ ο φώσφορος πλησιάζει το τριπλάσιο.

Το πρόβλημα με τον άνθρακα

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η συμπεριφορά των φυσικών «δεξαμενών» άνθρακα. Η ξηρά θεωρείται το πιο ευάλωτο τμήμα αυτού του συστήματος. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Προϋπολογισμό Άνθρακα, η απορρόφηση άνθρακα από τα χερσαία οικοσυστήματα, αν εξαιρεθεί η άμεση αποψίλωση, παραμένει ουσιαστικά στάσιμη από περίπου το 2000.

Το περισσότερο διοξείδιο του άνθρακα μπορεί να ενισχύει την ανάπτυξη των φυτών, οι θερμότερες εποχές να επιμηκύνουν την περίοδο ανάπτυξης σε ορισμένες περιοχές και τα δάση να αναγεννώνται. Όμως αυτά τα οφέλη περιορίζονται από τη διαθεσιμότητα νερού και θρεπτικών στοιχείων. Ταυτόχρονα, οι υψηλές θερμοκρασίες και η ξηρασία μειώνουν την ανάπτυξη των φυτών και αυξάνουν τη θνησιμότητα των δέντρων, τις πυρκαγιές και τις προσβολές από παράσιτα. Επιπλέον, οι άνθρωποι ήδη αξιοποιούν περίπου το ένα τέταρτο της δυνητικής φυτικής παραγωγής της ξηράς.

«Η πορεία μας προς τις καθαρές μηδενικές εκπομπές βασίζεται σε λειτουργικές καταβόθρες άνθρακα. Οι τρέχουσες παρατηρήσεις κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου ότι ο πλανήτης μας ενδέχεται να χάνει την ικανότητά του να απορροφά τις αυξανόμενες πιέσεις που ασκούμε πάνω του», δήλωσε ο επικεφαλής συντάκτης της έκθεσης, Boris Sakschewski.

Οι ερευνητές θεωρούν μάλιστα ότι πολλά κλιματικά μοντέλα είναι υπερβολικά αισιόδοξα, καθώς δεν αποτυπώνουν πάντα επαρκώς τις απώλειες δέντρων από ξηρασία, έντομα ή άλλες τοπικές πιέσεις. Η Αμαζονία αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Μελέτη που επικαλείται η έκθεση εκτιμά ότι ακόμη και σχετικά μικρή πρόσθετη αποψίλωση, σε συνδυασμό με τις σημερινές κλιματικές προβλέψεις, θα μπορούσε να οδηγήσει την περιοχή πέρα από κρίσιμο σημείο καμπής, με δυνητική απώλεια έως και των δύο τρίτων του εναπομείναντος δάσους.

Οξίνιση των ωκεανών, η πιο πρόσφατη «ζημιά»

Το νεότερο πλανητικό όριο που θεωρείται ότι παραβιάστηκε είναι η οξίνιση των ωκεανών. Την τελευταία δεκαετία, οι θάλασσες έχουν απορροφήσει σχεδόν το 30% των ανθρωπογενών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα. Αυτό μειώνει τη διαθεσιμότητα ανθρακικών ιόντων που χρειάζονται κοράλλια, στρείδια, μύδια και πλαγκτονικοί οργανισμοί για να σχηματίσουν κελύφη και σκελετούς.

Ήδη έχουν καταγραφεί φαινόμενα διάλυσης κελυφών σε πτερόποδα, μικρά θαλάσσια σαλιγκάρια που αποτελούν σημαντικό κρίκο των τροφικών αλυσίδων. Η υποβάθμιση αυτή απειλεί σταδιακά και τις παράκτιες κοινωνίες που εξαρτώνται από τα θαλάσσια οικοσυστήματα για τροφή, εισόδημα και προστασία των ακτών.

Ακραία φαινόμενα

Η έκθεση καταγράφει παράλληλα ακραία φαινόμενα των τελευταίων ετών. Οι πλημμύρες στο Πακιστάν το 2025 προκάλεσαν 1.037 θανάτους και επηρέασαν επτά εκατομμύρια ανθρώπους, ενώ ο τυφώνας Μελίσα έπληξε την Τζαμάικα και την Κούβα τον Οκτώβριο του ίδιου έτους, προκαλώντας ζημιές περίπου 10 δισ. δολαρίων στην Καραϊβική. Από τον Ιανουάριο του 2023 έως τον Σεπτέμβριο του 2025, θερμικό στρες σε επίπεδα που προκαλούν λεύκανση επηρέασε περίπου το 84% των κοραλλιογενών υφάλων παγκοσμίως.

Για την επιστημονική ομάδα, τα δύο σημαντικότερα πεδία παρέμβασης είναι το ενεργειακό και το διατροφικό σύστημα. Η μείωση της χρήσης ορυκτών καυσίμων θα περιόριζε ταυτόχρονα την κλιματική αλλαγή και την οξίνιση των ωκεανών, ενώ οι αλλαγές στο σύστημα παραγωγής τροφίμων θα μπορούσαν να επηρεάσουν θετικά πολλά πλανητικά όρια μαζί.