Η ειδικός αναλύει τους ψυχολογικούς μηχανισμούς πίσω από τη βία, την απενεργοποίηση της ενσυναίσθησης και τη δύναμη της ομάδας
*Γράφει η κυρία Ζωή Σιούτη, M.Sc. & M.Ed., PhD(c) Ιατρικής Σχολής Αθηνών, Κλινική & Συμβουλευτική Ψυχολόγος Παιδιών, Εφήβων & Ενηλίκων, Πιστοποιημένη εξειδίκευση CBT, ACT, EMDR & SCHEMA Therapy, Μέλος ΕΕΕΣ, Επάρκεια ΓΣΘ (EABCT), Mέλος Αμερικανικής Ψυχολογικής Εταιρείας (APA)
Η πρόσφατη υπόθεση της Μυρτώς δεν συνιστά απλά ένα ακραίο περιστατικό. Αντίθετα, αποτελεί παράδειγμα, αφενός, του πώς λειτουργεί ο ανθρώπινος νους υπό συγκεκριμένες συνθήκες, αφετέρου, του πόσο εύκολα απενεργοποιούνται οι ηθικοί μηχανισμοί.
Σε ατομικό επίπεδο, η συμπεριφορά των τριών ανδρών-φερόμενων δραστών φαίνεται να εντάσσεται σε ένα μοτίβο αποπροσωποποίησης του άλλου, ο οποίος παύει να θεωρείται άνθρωπος με συναισθήματα, όρια, προσωπικότητα και μετατρέπεται σε μέσο. Όταν συμβαίνει αυτό, η ενσυναίσθηση μειώνεται και η συμπεριφορά αλλάζει. Πράγματα που κανονικά θα προκαλούσαν άμεση αντίδραση αρχίζουν να φαίνονται λιγότερο σημαντικά. Με τη σειρά της, η χρήση ναρκωτικών ουσιών επιδεινώνει αυτή την κατάσταση, μειώνει τις αναστολές, θολώνει την κρίση και περιορίζει την ικανότητα να εκτιμηθεί ο κίνδυνος.
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Ο τρόπος λειτουργίας και η επαναληπτικότητα της συμπεριφοράς των τριών ανδρών παραπέμπουν σε χαρακτηριστικά της «σκοτεινής τριάδας της προσωπικότητας», στην οποία εντάσσονται: ο ναρκισσισμός, ο μακιαβελισμός και η ψυχοπάθεια. Ο ναρκισσισμός συνδέεται με την αίσθηση υπεροχής και τη συστηματική εκμετάλλευση των άλλων, ο μακιαβελισμός με τη χειριστικότητα και τη δράση χωρίς ηθικούς φραγμούς και η ψυχοπάθεια με την έλλειψη της ενσυναίσθησης. Αν και δεν σημαίνει ότι οι δράστες τέτοιων εγκλημάτων πληρούν αναγκαστικά τα συγκεκριμένα διαγνωστικά κριτήρια, παρόμοιες συμπεριφορές φαίνεται να ευθυγραμμίζονται με τέτοιες τάσεις, ιδιαίτερα ως προς την εργαλειοποίηση των άλλων και την αδιαφορία για τις συνέπειες των πράξεών τους.
Σημαντικός είναι και ο ρόλος της ομάδας, στην οποία εντοπίζεται το φαινόμενο της διάχυσης της ευθύνης. Σύμφωνα με αυτό, όσο περισσότερα είναι τα μέλη μιας ομάδας, τόσο λιγότερο αισθάνεται υπεύθυνο κάθε μέλος αυτής για αποκλίνουσες συμπεριφορές. Η ευθύνη διαχέεται ανάμεσα στα μέλη της ομάδας μέχρι που σχεδόν εξαφανίζεται. Έτσι, όταν μια αποκλίνουσα συμπεριφορά επαναλαμβάνεται χωρίς άμεσες αρνητικές συνέπειες, σταδιακά παύει να βιώνεται ως επικίνδυνη ή προβληματική. Κάτι που αρχικά σοκάρει, στη συνέχεια γίνεται ανεκτό μέχρι που τελικά θεωρείται «μέρος της πραγματικότητας».
Στην υπόθεση της Μυρτώς καθοριστική δεν ήταν μόνο η πράξη, αλλά και η παράλειψη που ακολούθησε και οδήγησε στο θάνατό της: η εγκατάλειψη. Εκεί αναδεικνύονται δύο ψυχολογικοί μηχανισμοί: Ο φόβος της τιμωρίας και η άρνηση. Συγκεκριμένα, όταν ένα άτομο αντιλαμβάνεται έναν υπαρκτό κίνδυνο (εν προκειμένω τη σύλληψή του), ενεργοποιείται ο φόβος της τιμωρίας. Αντί να ενεργοποιηθεί η ενσυναίσθηση και η ανάγκη για βοήθεια, υπερισχύει η ανάγκη αυτοπροστασίας. Επιπλέον, όταν η πραγματικότητα συγκρούεται με την εικόνα που έχει κάποιος για τον εαυτό του (πχ ότι δεν είναι άνθρωπος που θα άφηνε κάποιον σε κίνδυνο), δημιουργείται γνωστική ασυμφωνία που προκαλεί αυξημένη ψυχική ένταση. Για τη μείωση αυτής της έντασης, το άτομο ενδέχεται να μην αλλάξει τη συμπεριφορά του, αλλά τον τρόπο που αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα, δεχόμενο ότι «δεν είναι κάτι τόσο σοβαρό», «θα συνέλθει», ή ότι «κάποιος άλλος θα βοηθήσει». Αυτή η εσωτερική διαπραγμάτευση διαρκεί μόλις λίγα δευτερόλεπτα, μέσα στα οποία βέβαια κρίνονται τα πάντα.
Ίσως το πιο ανησυχητικό είναι ότι όλα τα παραπάνω δεν εντοπίζονται μόνο σε προσωπικότητες με ψυχοπαθολογία. Αντίθετα, συμβαίνουν και σε «κανονικούς» ανθρώπους, σε καθημερινά περιβάλλοντα, όταν συνδυαστούν οι κατάλληλες συνθήκες: απουσία ορίων, πίεση ομάδας, μειωμένη επίγνωση και φόβος συνεπειών. Από την άλλη πλευρά, η επιστήμη της ψυχολογίας είναι ξεκάθαρη: η ηθική δεν είναι σταθερή αλλά μεταβάλλεται. Και ίσως αυτό είναι το πιο δύσκολο να αποδεχτούμε στοιχείο: Όχι ότι υπάρχουν επικίνδυνες συμπεριφορές (αυτές υπήρχαν πάντα και είναι εύκολο να τις αντιληφθούμε), αλλά ότι η απόσταση ανάμεσα στην αντίδραση και την αδιαφορία είναι μικρότερη απ’ ό,τι εν τέλει πιστεύαμε. Και ότι τελικά όλα κρίνονται σε μία μόνο στιγμή. Τη στιγμή που κανείς θα αντιληφθεί την πραγματικότητα και θα κληθεί να αποφασίσει: να κάνει ένα βήμα μπροστά ή να προσπεράσει κάνοντας ότι δεν βλέπει; Γιατί εκείνη τη στιγμή δεν υπάρχει μέση λύση.
Διαβάστε επίσης
Βίαιες επιθέσεις και ναρκωτικά «κλέβουν» ζωές νέων που κάνουν clubbing
Έκρηξη βίας στα δημόσια νοσοκομεία – Ο ΙΣΑ ζητά αστυνομική παρουσία στα μεγάλα εφημερεύοντα
