Ζωή χωρίς μισθό: Το τέλος του καπιταλισμού προβλέπουν οι γκουρού της Τεχνητής Νοημοσύνης
Για περισσότερο από δύο αιώνες, η μεγάλη υπόσχεση του καπιταλισμού ήταν απλή: δουλεύεις, πληρώνεσαι, βελτιώνεις τη θέση σου, πληρώνεσαι καλύτερα και πάει λέγοντας.
Η εργασία δεν ήταν μόνο πηγή εισοδήματος. Ήταν και είναι ακόμη πολύ περισσότερα πράγματα από αυτό. Είναι κομμάτι της ταυτότητας των ανθρώπων, της έκφρασης της προσωπικότητάς τους, είναι κοινωνική θέση, τρόπος ζωής, ακόμη και κατοχυρωμένο ανθρώπινο δικαίωμα. Όμως οι άνθρωποι που χτίζουν σήμερα την Τεχνητή Νοημοσύνη ήδη περιγράφουν έναν κόσμο χωρίς εργασία, χωρίς μισθό, χωρίς τον κοινωνικό μηχανισμό που δημιούργησε ο καπιταλισμός.
Παρά τις μακρόχρονες κατάρες που έχουν ειπωθεί κατά του συστήματος που επιτρέπει τη συγκέντρωση του μεγαλύτερου μέρους του πλούτου στα χέρια λίγων, η προοπτική μιας κοινωνίας χωρίς μισθό και εργασία τη δεδομένη χρονική στιγμή μοιάζει περισσότερο με δυστοπία.
Σύμφωνα, όμως, με τους δημιουργούς της Τεχνητής Νοημοσύνης, η αλλαγή αυτή έρχεται καθώς στο ορατό μέλλον οι μηχανές μπορεί να αρχίσουν να παράγουν περισσότερα από τους ανθρώπους, φθηνότερα από τους ανθρώπους και τελικά χωρίς τους ανθρώπους.
Ο πρώτος που διείδε τον επόμενο κόσμο ήταν ο Έλον Μασκ, ο οποίος δήλωσε ότι στο μέλλον η εργασία μπορεί να γίνει «προαιρετική». Σε δικές του δημόσιες τοποθετήσεις έχει περιγράψει έναν κόσμο όπου η Τεχνητή Νοημοσύνη και τα ρομπότ θα παρέχουν αγαθά και υπηρεσίες σε τέτοια αφθονία, ώστε οι άνθρωποι δεν θα χρειάζεται να εργάζονται για να εξασφαλίζουν τα προς το ζην. Όποιος θα εργάζεται, σύμφωνα με τον Μασκ, θα το κάνει με τον ίδιο τρόπο που κάποιος παίζει ένα παιχνίδι ή ασχολείται με ένα χόμπι.
Σε αυτήν την κοινωνία, σύμφωνα με τον Μασκ, θα υπάρχει μέγιστο εγγυημένο εισόδημα για όλους, δηλαδή ένα μοντέλο καθολικής ευημερίας που θα στηρίζεται στην παραγωγικότητα των μηχανών.
Ακούγεται σαν τεχνολογικός παράδεισος, αλλά πίσω από την ουτοπία υπάρχει ένα τεράστιο πολιτικό ερώτημα: αν η παραγωγή γίνεται από αλγόριθμους και ρομπότ, ποιος θα κατέχει τον πλούτο που παράγεται και κατ’ επέκταση ποιος θα αναλάβει τη δίκαιη διανομή του; Οι πολίτες ή οι εταιρείες που κατέχουν τις μηχανές;
Η οπτική του Μπιλ Γκέιτς δεν διαφέρει κατά πολύ. Σύμφωνα με τα όσα έχει πει, η Τεχνητή Νοημοσύνη θα επιτρέψει στην ανθρωπότητα να παράγει πολύ περισσότερα αγαθά και υπηρεσίες με πολύ λιγότερη εργασία.
Σε κείμενό του για το βιβλίο The Coming Wave, του Mustafa Suleyman, ο Γκέιτς περιγράφει μία συνθήκη στην οποία οι δυνατότητες της AI μπορούν να οδηγήσουν σε παραγωγή «πολύ περισσότερων αγαθών και υπηρεσιών με λιγότερη εργασία» και ότι, μαθηματικά, αυτές οι νέες δυνατότητες θα μπορούσαν να κατανεμηθούν με τρόπο που να ωφελεί όλους. Προσθέτει μάλιστα ότι, αν η AI αποδώσει όπως αναμένεται, οι κοινωνίες θα μπορούσαν να μειώσουν την εβδομάδα εργασίας ή αντίθετα να αποφασίσουν ότι σε ορισμένους τομείς δεν θέλουν να χρησιμοποιήσουν καθόλου την AI.
Ο Γκέιτς δεν λέει ότι η αγορά θα λύσει μόνη της το πρόβλημα. Λέει ότι η νέα παραγωγικότητα μπορεί να κατανεμηθεί υπέρ όλων. Εν τούτοις, το ερώτημα που συνθέτει έναν δυστοπικό εφιάλτη είναι τι θα γίνει αν αυτός ο παραγόμενος πλούτος δεν κατανεμηθεί. Τότε η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν θα φέρει μετακαπιταλιστική αφθονία. Θα φέρει υπερκαπιταλισμό με λίγες εταιρείες, λίγους ιδιοκτήτες υπολογιστικής ισχύος και λίγες πλατφόρμες να διαμοιράζονται τα κέρδη, και εκατομμύρια άνθρωποι να βρίσκονται εκτός εξίσωσης και εκτός αγοράς εργασίας. Ο ίδιος ο Γκέιτς έχει προειδοποιήσει ότι μία από τις δύο μεγάλες προκλήσεις της επόμενης δεκαετίας είναι η διατάραξη της αγοράς εργασίας από την AI, μαζί με τη χρήση της τεχνολογίας με κακόβουλο τρόπο.
Τις ανησυχίες που δημιουργεί αυτός ο δημόσιος διάλογος εντείνει ο Dario Amodei, ο επικεφαλής της Anthropic, της εταιρείας που δημιούργησε το Claude. Ο Amodei έχει προειδοποιήσει ότι η AI μπορεί να διαταράξει ή να εκτοπίσει το 50% των χαμηλόβαθμων θέσεων εργασίας σε γραφεία και διοικητικές υπηρεσίες, μέσα στα επόμενα ένα έως πέντε χρόνια. Δεν μιλάει για κάποιο μακρινό μέλλον, αλλά για τα έτη που ακολουθούν. Μιλάει για αποφοίτους, νέους εργαζόμενους, ανθρώπους που μπαίνουν τώρα στην αγορά εργασίας και μπορεί να βρουν το πρώτο σκαλί της καριέρας τους κατειλημμένο από κάποιο λογισμικό. Στο κείμενό του The Adolescence of Technology, ο Amodei γράφει ότι τον ανησυχούν ιδιαίτερα δύο πράγματα: η εκτόπιση εργασίας και η συγκέντρωση οικονομικής ισχύος.
Ο Geoffrey Hinton, ένας από τους «νονούς» της Τεχνητής Νοημοσύνης, έχει μιλήσει επίσης για την ανάγκη καθολικού βασικού εισοδήματος, ακριβώς επειδή φοβάται ότι η AI θα αφαιρέσει πολλές θέσεις εργασίας. Σε συνέντευξή του στο BBC Newsnight είχε πει ότι έχει συμβουλεύσει ανθρώπους της βρετανικής κυβέρνησης προς αυτήν την κατεύθυνση, δηλαδή την αντιμετώπιση του επερχόμενου τσουνάμι ανεργίας, με το ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα.
Από την πλευρά του, ο δισεκατομμυριούχος επενδυτής, Ray Dalio, προσεγγίζει το θέμα σαν μία βραδυφλεγή οικονομική βόμβα. Έχει προειδοποιήσει ότι η AI θα αυξήσει την παραγωγικότητα και θα μειώσει το κόστος, αλλά ταυτόχρονα θα μειώσει τις δουλειές και θα διευρύνει το χάσμα πλούτου. Το ερώτημα, σύμφωνα με τον ίδιο, είναι πώς θα διανεμηθεί ο πλούτος που θα παραχθεί.
Αυτή είναι η μεγάλη αντίφαση της εποχής: η AI μπορεί να κάνει την ανθρωπότητα πλουσιότερη, αλλά όχι απαραίτητα όλους τους ανθρώπους. Μπορεί να αυξήσει το ΑΕΠ, να εκτοξεύσει τις αποτιμήσεις των εταιρειών, να μειώσει το κόστος παραγωγής, να βελτιώσει την ιατρική, την εκπαίδευση, την έρευνα. Αλλά τίποτα από όλα αυτά δεν εγγυάται ότι ο εργαζόμενος που έχασε τη δουλειά του θα έχει εισόδημα, αξιοπρέπεια ή ρόλο ή μέρος από τα κέρδη.
Παρά το γεγονός ότι η συζήτηση περιστρέφεται γύρω από παλιές ιδέες με νέο περιτύλιγμα ο Sam Altman, επικεφαλής της OpenAI είχε μία ρηξικέλευθη προσέγγιση κάνοντας λόγο για ελάχιστη εγγυημένη πρόσβαση σε υπολογιστική ισχύ. Αναμφίβολα, η πρότασή του φαντάζει πιο σύνθετη, αλλά το ίδιο κάνει και η επόμενη ημέρα της κοινωνίας και της εργασίας, όταν και το αποτύπωμα της Τεχνητής Νοημοσύνης θα είναι πιο έντονο και καθολικό.
Το αν αυτό είναι το τέλος του καπιταλισμού ή η πιο σκληρή του μετάλλαξη θα κριθεί από την πολιτική. Αν η AI γίνει κοινή υποδομή, όπως το ηλεκτρικό ρεύμα, η εκπαίδευση ή το διαδίκτυο, μπορεί να οδηγήσει σε κοινωνίες με λιγότερη εργασία και μεγαλύτερη ευημερία. Αν όχι, αν παραμείνει ιδιοκτησία στα χέρια λίγων χωρίς την υπόσχεση της διανομής των κερδών, τότε ο νέος κόσμος έχει ένα σκληρό πρόσωπο και μία δυστοπική διάσταση.
