Τι της συνέβη όταν είδε τη μητέρα της να σκοτώνει τον πατέρα της για να τη σώσει
Η δημόσια μαρτυρία της Σαρλίζ Θερόν φέρνει στο προσκήνιο το τραύμα-προδοσίας και τις βαθιές ψυχικές και νευροβιολογικές συνέπειες όταν ένα παιδί γίνεται μάρτυρας θανατηφόρας οικογενειακής βίας
*Γράφει η κυρία Ζωή Σιούτη, M.Sc. & M.Ed., PhD(c) Ιατρικής Σχολής Αθηνών, Κλινική & Συμβουλευτική Ψυχολόγος Παιδιών, Εφήβων & Ενηλίκων, Πιστοποιημένη εξειδίκευση CBT, ACT, EMDR & SCHEMA Therapy, Μέλος ΕΕΕΣ, Επάρκεια ΓΣΘ (EABCT), Mέλος Αμερικανικής Ψυχολογικής Εταιρείας (APA)
Υπάρχουν εμπειρίες που δεν μένουν στη μνήμη μας ως απλές εικόνες, αλλά εγγράφονται στο νευρικό μας σύστημα. Είναι γεγονός ότι η ενώπιον ανηλίκων θανατηφόρα ενδοοικογενειακή βία, όπως η περίπτωση που περιγράφει δημόσια η Σαρλίζ Θερόν, δεν συνιστά απλώς ένα τραυματικό γεγονός. Αντίθετα, πρόκειται για ένα οξύ διαπροσωπικό τραύμα υψηλής απειλής, ικανό να αναδιαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται τον κόσμο, τους ανθρώπους και την έννοια της ασφάλειας αυτής καθαυτής.
Τη στιγμή του γεγονότος ο οργανισμός δεν σκέφτεται, αλλά απλώς επιβιώνει. Ο άξονας υποθαλάμου-υπόφυσης-επινεφριδίων (HPA) ενεργοποιείται εκκρίνοντας κορτιζόλη και αδρεναλίνη σε επίπεδα που μετατοπίζουν τον εγκέφαλο από την ανάλυση των γεγονότων στην αντίδραση μάχης, φυγής, ή παγώματος. Η αμυγδαλή, το κέντρο ανίχνευσης της απειλής, κυριαρχεί, ενώ ο προμετωπιαίος λοβός, που είναι υπεύθυνος για λογική και ρύθμιση, ουσιαστικά σιωπά. Το αποτέλεσμα στην περίπτωση αυτή δεν είναι απλώς φόβος. Είμαι μία νευροβιολογική κατάσταση υπερεγρήγορσης και ελλιπούς αντίληψης της πραγματικότητας.
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Έτσι, σε ένα τέτοιο συμβάν, για το παιδί ο κόσμος καταρρέει. Και καταρρέει περισσότερο γιατί το βαθύτερο τραύμα δεν είναι η άσκηση βίας αλλά η προδοσία του πλαισίου ασφάλειας που οδηγεί σε γνωστική ασυμφωνία. Σύμφωνα με τη θεωρία της προσκόλλησης, το παιδί οργανώνει τον ψυχισμό του γύρω από την αντίληψη ότι ο φροντιστής του είναι ασφαλής βάση. Όταν η βάση αυτή εμπλέκεται σε θανατηφόρα βία, προκαλείται γνωστική ασυμφωνία που με τη σειρά της δημιουργεί ένα δυσνόητο ρήγμα στον ψυχισμό του παιδιού. Έτσι, η εμπειρία μετατρέπεται σε τραύμα-προδοσίας, μία κατάσταση όπου η αγάπη και ο κίνδυνος εντοπίζονται στο ίδιο πρόσωπο ή συνυπάρχουν στην ίδια οικογένεια. Αυτό δεν δημιουργεί απλώς φόβο, αλλά σύγχυση ταυτότητας.
Σε τέτοια τραύματα η μνήμη δεν αποθηκεύεται ως αφήγηση αλλά ως σωματική κατάσταση-αντίδραση. Flashback, υπερεγρήγορση, σωματικές αντιδράσεις όπως ταχυκαρδία ή τρέμουλο χωρίς «λογική» αιτία, αποτελούν εκφάνσεις μίας σιωπηρής μνήμης του τραύματος, η οποία δεν λέγεται αλλά ενεργοποιείται. Έτσι, ο εγκέφαλος δεν θυμάται το γεγονός ως τέτοιο, αλλά θυμάται πώς είναι να ξανασυμβαίνει. Στην επιστήμη της ψυχολογίας, αυτού του είδους το τραύμα δεν εξαφανίζεται αλλά ενσωματώνεται. Μπορεί να περάσει από διάφορες φάσεις: αρχική αποδιοργάνωση/αποσύνδεση, χρόνια υπερδιέγερση/συναισθηματικό μούδιασμα, αναδόμηση εμπειρίας σε αφήγηση. Η θεραπευτική διαδικασία με τη σειρά της δεν σβήνει το γεγονός αλλά αλλάζει τη σχέση του θεραπευόμενου με αυτό. Για παράδειγμα, μέσω της χρήσης συγκεκριμένων τεχνικών, ο εγκέφαλος μπορεί να επανεγγράψει τη μνήμη με λιγότερη συναισθηματική φόρτιση, μειώνοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο τη σωματική της επιρροή.
Από την άλλη πλευρά, θα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε ότι η ψυχική ανθεκτικότητα δεν είναι ταυτόσημη με την ικανότητα του ατόμου να μην επηρεάζεται από το περιβάλλον του. Στην πραγματικότητα είναι το αντίθετο: να επηρεάζεται κανείς βαθιά και παρόλα αυτά να εξακολουθεί να είναι λειτουργικός. Κάποιοι προστατευτικοί παράγοντες είναι, μεταξύ άλλων, η ύπαρξη ενός ασφαλούς ενήλικα και ενός ασφαλούς περιβάλλοντος μετά το γεγονός, καθώς επίσης και η θεραπευτική-ψυχοθεραπευτική επεξεργασία του τραύματος.
Ίσως το πιο δύσκολο κομμάτι είναι η παραδοχή ότι το τραύμα δεν φεύγει, αλλά αλλάζει μορφή. Από ωμή και ακατέργαστη εμπειρία απειλής μπορεί να μετατραπεί σε μνήμη που δεν καταστρέφει πλέον αλλά προστατεύει. Ωστόσο, πέρα από τις διαγνώσεις, υπάρχει κάτι βαθύτερο που δεν χωρά πλήρως στο DSM-5 ή στο ICD-10: το γεγονός ότι ένα παιδί που βλέπει τον κόσμο του να καταρρέει μέσα σε ένα βίαιο δευτερόλεπτο αποκτά μια εσωτερική γνώση ότι η ασφάλεια δεν είναι δεδομένη. Αυτή η γνώση δεν φεύγει πλήρως, αλλά συνιστά μία σιωπηλή νευροψυχολογική «υπογραφή» της ίδιας της εμπειρίας.
Διαβάστε επίσης
Νεκρή 17χρονη στον Ισθμό – Ο αόρατος πόνος των εφήβων που δεν προλάβαμε να ακούσουμε
