«Ο σούπερ σκύλος» που δεν γεννήθηκε ποτέ – Το πείραμα που άλλαξε όσα γνωρίζουμε για τους τετράποδους φίλους μας

Η σχέση του ανθρώπου με τους σκύλους αποτελεί διαχρονική εμμονή, αλλά στα τέλη της δεκαετίας του ’40, μια τεράστια επιστημονική προσπάθεια έφτασε αυτή την εμμονή σε πρωτοφανές επίπεδο.

Τα αποτελέσματα της έρευνας αυτής συνέβαλαν στο να κλείσει ένα από τα πιο σκοτεινά κεφάλαια στην ιστορία της επιστήμης.

Η μελέτη πραγματοποιήθηκε σε μια ειδικά διαμορφωμένη φάρμα στο Μέιν των ΗΠΑ, όπου εξετάστηκαν περισσότερα από 500 κουτάβια – ανάμεσά τους κόκερ σπάνιελ, μπιγκλ, Shetland sheepdogs, basenjis και wire‐haired fox terriers – σε διάστημα 13 ετών.

Από τη γέννησή τους, η ανάπτυξη κάθε κουταβιού καταγραφόταν με λεπτομέρεια: από την πρώτη αντίδραση στον φόβο, μέχρι την πρώτη επαφή με στερεά τροφή, το πρώτο παιχνίδι με αδέρφια και το πρώτο κούνημα της ουράς. Από την πέμπτη εβδομάδα, τα κουτάβια υποβάλλονταν σε σειρά τεστ που αξιολογούσαν την ευφυΐα, την κυριαρχία, τη συναισθηματική αντίδραση και την ικανότητα εκπαίδευσης.

“Όταν γεννιόταν μια γέννα κουταβιών, ήξερα ακριβώς πού θα βρίσκομαι κάθε μέρα για τους επόμενους 12 μήνες,” έγραψε το 1985 ένας εκ των βασικών ερευνητών, ο John Fuller.

Οι ερευνητές επιδίωξαν να απαντήσουν σε πληθώρα ερωτημάτων: Είναι κάποιες ράτσες σκύλων εξυπνότερες από άλλες; Διαφέρουν οι προσωπικότητες μεταξύ των φυλών; Πόσο σημαντική είναι η ανατροφή από τους γονείς; Τι συμβαίνει αν διαταραχθεί η φυσιολογική ανάπτυξη ενός κουταβιού; Και, είναι εφικτό να εκτραφεί ένας υπερ-ευφυής «σούπερ σκύλος»;

Από την ανάλυση της γενετικής των σκύλων μέχρι τον εντοπισμό του καλύτερου τρόπου κοινωνικοποίησης των κουταβιών, τα ευρήματα του εγχειρήματος άλλαξαν ριζικά την κατανόησή μας για τους σκύλους, ενώ αποτέλεσαν και πλήγμα για τις θεωρίες της ευγονικής.

Ένα μεγαλεπήβολο πείραμα

Μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, ξεκίνησε μια «χρυσή εποχή» για την αμερικανική επιστήμη, με γενναία χρηματοδότηση για φιλόδοξα πρότζεκτ. Το School for Dogs ήταν ένα από τα έργα που χρηματοδοτήθηκαν, λαμβάνοντας το αστρονομικό για την εποχή ποσό των 632.000 δολαρίων – σχεδόν 9 εκατ. δολάρια σήμερα.

Εκείνη την περίοδο, η ευγονική – η ιδέα ότι η επιλεκτική αναπαραγωγή μπορεί να οδηγήσει σε γενετική ανωτερότητα στους ανθρώπους – είχε ήδη απορριφθεί από την επιστημονική κοινότητα ως ανήθικη, λόγω της σύνδεσής της με τα εγκλήματα των Ναζί και της μεταπολεμικής έμφασης στα ανθρώπινα δικαιώματα. Παρ’ όλα αυτά, αρκετοί ακαδημαϊκοί παρέμεναν πιστοί στη λογική της ευγονικής και θεωρούσαν ότι τα γονίδια καθορίζουν κυρίως τη συμπεριφορά.

Μεταξύ αυτών ήταν και ο Alan Gregg, διευθυντής του τμήματος Ιατρικής Επιστήμης του Ιδρύματος Rockefeller, που διαχειριζόταν ιδιωτικά φιλανθρωπικά κεφάλαια. Ο Gregg ενδιαφερόταν για τον εκσυγχρονισμό της ψυχιατρικής και την κατανόηση των αιτιών ανεπιθύμητων συμπεριφορών, τις οποίες απέδιδε σε «κακά γονίδια».

Την εποχή εκείνη, οι περισσότερες γενετικές μελέτες γίνονταν σε φρουτόμυγες ή αρουραίους, όμως ο Gregg πρότεινε να επιχειρηθεί η εκτροφή ενός εξαιρετικά έξυπνου σκύλου, ώστε να αποδειχθεί η κληρονομικότητα της ευφυΐας. Ήταν μάλιστα διατεθειμένος να χρηματοδοτήσει το πείραμα για τον υποτιθέμενο «σούπερ σκύλο».

Η αναζήτηση του «σούπερ σκύλου»

Τα σκυλιά ανέκαθεν αποτελούσαν πρόκληση για τους γενετιστές: πώς γίνεται να υπάρχουν τόσο διαφορετικές φυλές; Μπορεί ένα Great Dane και ένα Pomeranian να ανήκουν στο ίδιο είδος;

Η τεράστια ποικιλομορφία των σκύλων ήταν ένας λόγος που θεωρήθηκαν ιδανικό αντικείμενο για γενετικά πειράματα. Οι επικεφαλής ερευνητές, John Fuller και John Paul Scott, γοητεύτηκαν από αυτό το ερώτημα, όμως τα αποτελέσματα της μελέτης σύντομα απέκλιναν από τις αρχικές προσδοκίες των χρηματοδοτών.

Το Ίδρυμα Rockefeller ανέμενε ότι ορισμένες φυλές θα εμφάνιζαν ανώτερες γνωστικές ικανότητες. Τα σκυλιά υποβλήθηκαν σε τεστ ευφυΐας, όπως λαβυρίνθους με αναζήτηση τροφής και επαναλαμβανόμενα προβλήματα μάθησης.

Ωστόσο, διαπιστώθηκε ότι αν και κάποιες φυλές τα πήγαιναν καλύτερα σε συγκεκριμένες δοκιμασίες, καμία δεν διέθετε συνολικά ανώτερες ικανότητες. Οι ερευνητές κατέληξαν ότι καμία φυλή δεν μπορούσε να χαρακτηριστεί «εξυπνότερη» από τις άλλες.

Στον τομέα της συμπεριφοράς, υπήρχαν κάποιες διαφορές: οι fox terriers εμφάνιζαν μεγαλύτερη επιθετικότητα, αλλά αυτό εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από το περιβάλλον. “Η ίδια φυλή μπορεί να είναι φοβισμένη σε μια περίσταση και θαρραλέα σε άλλη,” έγραψαν το 1965 οι Scott και Fuller. “Τα basenjis ήταν φοβισμένα σε άγνωστες καταστάσεις, αλλά όχι απέναντι σε άλλα σκυλιά.”

Συνολικά, οι Scott και Fuller υποστήριξαν ότι τα αποτελέσματά τους αντικρούουν τις ευγονικές θεωρίες περί «σούπερ σκύλων» μέσω επιλεκτικής αναπαραγωγής. Η διαπίστωση αυτή έχει σημασία και για τον άνθρωπο. “Από την εποχή των Ελλήνων, οι άνθρωποι ονειρεύονταν ηρωικές μορφές που συνδυάζουν σωματική δύναμη, εξυπνάδα και καλλιτεχνικά ταλέντα,” σημειώνουν. Η μελέτη τους έδειξε γιατί κάτι τέτοιο είναι αδύνατο: σε ένα κοινωνικό είδος, τα χαρακτηριστικά διαμοιράζονται στον πληθυσμό.

Για παράδειγμα, το θάρρος σε έναν σκύλο μπορεί να είναι χρήσιμο για την αντιμετώπιση κινδύνου, αλλά ένας πιο δειλός σκύλος μπορεί να ειδοποιήσει την ομάδα. Η επιτυχία μιας κοινωνίας βασίζεται στη συμπληρωματικότητα των χαρακτηριστικών.

“Ο υπεράνθρωπος δεν βρίσκεται ως άτομο, αλλά ως καλά ανεπτυγμένη ανθρώπινη κοινωνία,” κατέληξαν οι Scott και Fuller.

Τα στυλ δεσμού στους σκύλους

Με την πάροδο του χρόνου, το ενδιαφέρον των Scott και Fuller στράφηκε στο πώς οι πρώιμες εμπειρίες ενός κουταβιού διαμορφώνουν τον ενήλικο σκύλο. Εκείνη την περίοδο, οι θεωρίες του Freud για την παιδική ανάπτυξη και οι ιδέες του John Bowlby για τα στυλ δεσμού είχαν μεγάλη επιρροή.

Οι ερευνητές αναρωτήθηκαν τι θα συμβεί αν τα κουτάβια μεγαλώσουν σε πλήρη απομόνωση. Για τις ανάγκες του πειράματος – που σήμερα θα θεωρούνταν απαράδεκτο – κάποια κουτάβια μεγάλωσαν μόνα τους σε περιφραγμένους ανοιχτούς χώρους, χωρίς καμία επαφή με ανθρώπους ή άλλα σκυλιά.

Μεταβάλλοντας τη διάρκεια της απομόνωσης, οι Scott και Fuller διαπίστωσαν ότι υπάρχει μια «κρίσιμη περίοδος» από τις 4 έως τις 12 εβδομάδες: αν ένα κουτάβι συναντήσει άνθρωπο ή σκύλο σε αυτό το διάστημα, μπορεί να κοινωνικοποιηθεί κανονικά.

Αν όμως αυτό δεν συμβεί, όπως εξήγησε ο Scott, “χωρίς καμία επαφή με ανθρώπους, μέχρι την ηλικία των 14-15 εβδομάδων, τα κουτάβια γίνονταν σαν μικρά άγρια ζώα.”

Περίπου το 1958, η μελέτη School for Dogs ολοκληρώθηκε, καθώς το Ίδρυμα Rockefeller αρνήθηκε να συνεχίσει τη χρηματοδότηση όταν διαπιστώθηκε ότι δεν θα προέκυπτε «σούπερ σκύλος». Τα σκυλιά διαμοιράστηκαν σε εργαστήρια των ΗΠΑ και της Ευρώπης και λίγο αργότερα η «χρυσή εποχή» της αμερικανικής επιστήμης έφτασε στο τέλος της.

Ένα πείραμα που άφησε εποχή

Ακόμη και σήμερα, οι ερευνητές εντυπωσιάζονται από το μέγεθος και τη φιλοδοξία του εγχειρήματος των Scott και Fuller. Όπως σημειώνει ο Clive Wynne, διευθυντής του Canine Science Collaboratory στο Πανεπιστήμιο της Αριζόνα, “το πείραμα διήρκεσε χρόνια, περιλάμβανε εκατοντάδες σκύλους και τεράστιες εγκαταστάσεις με δεκάδες προσωπικό – ήταν πραγματικά ‘big science’.”

Η συμβολή των Scott και Fuller θεωρείται θεμελιώδης για την επιστήμη της συμπεριφοράς των σκύλων. “Η δουλειά τους βοήθησε να καθιερωθούν οι σκύλοι ως σοβαρό αντικείμενο μελέτης στη γνωσιακή και συμπεριφορική επιστήμη,” αναφέρει η Vanessa Woods, διευθύντρια του Puppy Kindergarten στο Πανεπιστήμιο Duke.

Ωστόσο, ορισμένα από τα πειράματα αυτά σήμερα θα θεωρούνταν ηθικά ανεπίτρεπτα, όπως η απομόνωση των κουταβιών που οδηγούσε συχνά στη θανάτωσή τους λόγω μη εξημέρωσης. “Αν σήμερα μελετάς σκύλους ανθρώπων, δεν πρέπει να κάνεις τίποτα που δεν θα έκανες στο παιδί τους,” τονίζει ο Wynne.

Παρόμοιας κλίμακας πειράματα θεωρούνται απίθανα σήμερα. Η σύγχρονη προσέγγιση βασίζεται κυρίως στη μελέτη κατοικιδίων σκύλων. Ωστόσο, μεγάλα πρότζεκτ όπως το Puppy Kindergarten του Duke University συνεχίζουν να διερευνούν ποια χαρακτηριστικά προβλέπουν την επιτυχία, π.χ. ως σκύλοι-οδηγοί, χωρίς να στηρίζονται σε φυλετική ανωτερότητα.

Η βασική διαπίστωση των Scott και Fuller, ότι καμία φυλή δεν είναι εγγενώς εξυπνότερη από τις άλλες, παραμένει επίκαιρη και σήμερα.