Ο «Κανόνας» του Πολυκλείτου στην Πομπηία: Η χάλκινη αναβίωση που σπάει τον μύθο του λευκού μαρμάρου 2.500 χρόνια μετά

O Πολύκλειτος και η ταυτότητα του διάσημου αγάλματος έρχονται στο προσκήνιο με τη νέα έκθεση στο αρχαιολογικό πάρκο της Πομπηίας. Οι επισκέπτες έχουν πλέον την ευκαιρία να θαυμάσουν τη χάλκινη εκδοχή του Κανόνα του Πολυκλείτου, σε ένα από τα πιο εντυπωσιακά κτίρια της αρχαίας πόλης, το Μεγάλο Γυμνάσιο, σύμφωνα με σχετική ανακοίνωση.

Τοάγαλμα απεικονίζει έναν γυμνό νέο που κρατά ακόντιο ή δόρυ στο αριστερό του χέρι, ενσωματώνοντας τη θεωρητική πραγματεία του Πολυκλείτου για τις τέλειες μαθηματικές αναλογίες και τη συμμετρία του ανθρώπινου σώματος. Τα πρωτότυπα χάλκινα έργα χάθηκαν με το πέρασμα των αιώνων, καθώς το μέταλλο χρησιμοποιήθηκε για άλλους σκοπούς, όμως η μορφή διασώθηκε μέσα από μαρμάρινα αντίγραφα που διαμόρφωσαν το ιδεώδες του ανθρώπινου σώματος στη δυτική τέχνη.

Η νέα ανασύνθεση στηρίζεται κυρίως σε ένα μαρμάρινο αντίγραφο του «Κανόνα» που ανακαλύφθηκε το 1793 στην Πομπηία και θεωρείται το πληρέστερο μεταξύ περίπου 50 σωζόμενων. Επιπλέον, αξιοποιήθηκαν στοιχεία από χάλκινη προτομή που βρέθηκε στην Έπαυλη των Παπύρων στο Ερκολάνο, αλλά και εκμαγεία κορυφαίων μαρμάρινων αντιγράφων από τη Νάπολη.

Για την κατασκευή εφαρμόστηκε η ίδια τεχνική που χρησιμοποίησε ο Πολύκλειτος: το χαμένο κερί. Το άγαλμα πλάστηκε σε κερί, καλύφθηκε με πηλό, θερμάνθηκε ώστε το κερί να λιώσει και να δημιουργηθεί το καλούπι, μέσα στο οποίο χύθηκε λιωμένος χαλκός. Μετά το σπάσιμο του κελύφους, αποκαλύφθηκε το τελικό έργο.

Παρά το γεγονός ότι δεν πρόκειται για τον πρώτο σύγχρονο χάλκινο Δορυφόρο – τον τίτλο αυτό κατέχει γλυπτό του Γκέοργκ Ρέμερ από το 1910-1912 που εκτίθεται στο πανεπιστήμιο του Μονάχου – το νέο εγχείρημα ξεχωρίζει. Αποτελεί μέρος διεθνούς ερευνητικού προγράμματος, βασισμένο στο καλύτερα σωζόμενο αντίγραφο της Πομπηίας και σε προηγμένη επιστημονική προσέγγιση. Επιπλέον, η τεχνολογία επέτρεψε την ψηφιακή αφαίρεση των στηριγμάτων που είχαν τα μαρμάρινα αντίγραφα, ώστε το άγαλμα να στέκεται ελεύθερο.

Ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο είναι η χρωματική απόδοση: το άγαλμα δεν είναι μονόχρωμο, αλλά φέρει διαφορετικούς τόνους στα μαλλιά, καφέ χρωστική στα μάτια και ξεχωριστή απόχρωση στο δέρμα.

Ο γενικός διευθυντής του αρχαιολογικού πάρκου της Πομπηίας, Γκάμπριελ Τσουχτρίγκελ, υπογραμμίζει και το ζήτημα της καταγωγής του μοντέλου. Ο νεαρός άνδρας θα μπορούσε να κατάγεται από την Ελλάδα, την Ιταλία, τη Συρία ή το Μαρόκο, όπως επισημαίνει στους βρετανικούς Times, τονίζοντας πως το λευκό μάρμαρο έχει αλλοιώσει στη συλλογική μνήμη τη μεσογειακή, πολύχρωμη εκδοχή της ομορφιάς.

Το αίνιγμα της ταυτότητας του αγάλματος

Ένα δεύτερο σημαντικό ζήτημα αφορά την ταυτότητα του ίδιου του αγάλματος. Για έναν αιώνα, οι μελετητές ταύτιζαν τον «Δορυφόρο» και τον «Κανόνα» ως δύο ονόματα του ίδιου έργου. Ο Τσουχτρίγκελ διαφωνεί, επικαλούμενος τον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο, ο οποίος αναφέρει ξεχωριστά τον Δορυφόρο ως αγόρι και τον Κανόνα, γεγονός που κατά την άποψή του σημαίνει πως πρόκειται για δύο διαφορετικά αγάλματα.

Εάν ισχύει αυτή η ερμηνεία, τότε το άγαλμα της Πομπηίας δεν είναι ο Δορυφόρος, αλλά ο Κανόνας. Ο πραγματικός Δορυφόρος, κατά τον Τσουχτρίγκελ, ίσως ήταν ο λεγόμενος Αθλητής Westmacott, γνωστός από πολυάριθμα αντίγραφα, με το πληρέστερο στο Βρετανικό Μουσείο. Σε αυτή την περίπτωση, το χάλκινο γλυπτό της Πομπηίας κρατά όχι δόρυ, αλλά ακόντιο από ξύλο, δέρμα και μέταλλο, όπως εκτιμά η μελετητική ομάδα.