Κρυολόγημα: Η βιταμίνη C δεν κάνει αυτό που νομίζαμε – Τι δείχνουν οι νέες μελέτες

Από τις πρώτες κιόλας κρύες ημέρες του χειμώνα, τα σούπερ μάρκετ και τα φαρμακεία ξεκινούν έντονη προώθηση προϊόντων βιταμίνης C, ενθαρρύνοντας τους καταναλωτές να προμηθευτούν συμπληρώματα για την περίοδο των κρυολογημάτων και της γρίπης.

Πώς, όμως, δημιουργήθηκε η αντίληψη ότι η βιταμίνη C μπορεί να μας προστατεύσει από το κρυολόγημα;

Η ιστορία περιλαμβάνει έναν νομπελίστα επιστήμονα, ένα βιβλίο και ορισμένους ισχυρισμούς που, όπως αποδείχθηκε αργότερα, δεν στηρίζονταν επαρκώς στα επιστημονικά δεδομένα.

Ο νομπελίστας που έγραψε βιβλίο για τη βιταμίνη C

Ο Λάινους Πόλινγκ ήταν Αμερικανός χημικός και ένας από τους ελάχιστους ανθρώπους που έχουν τιμηθεί με δύο βραβεία Νόμπελ. Το πρώτο, το 1954, αφορούσε τη Χημεία και την έρευνά του σχετικά με τους χημικούς δεσμούς. Το δεύτερο, το 1962, ήταν το Νόμπελ Ειρήνης και αφορούσε τη δράση του κατά των πυρηνικών δοκιμών.

Ο Πόλινγκ δεν ήταν διατροφολόγος ούτε ειδικός στις λοιμώδεις ασθένειες. Παρ’ όλα αυτά, το 1970 δημοσίευσε ένα βιβλίο σχετικά με τη βιταμίνη C και το κοινό κρυολόγημα.

Το βιβλίο αυτό θεωρείται ένας από τους βασικούς λόγους για την εκρηκτική αύξηση των πωλήσεων βιταμίνης C εκείνη την περίοδο, μια τάση που εξακολουθεί να παρατηρείται μέχρι σήμερα.

Στο βιβλίο του, ο Πόλινγκ υποστήριζε ότι για καλή υγεία θα πρέπει να καταναλώνουμε μεγάλες ποσότητες βιταμίνης C, περίπου 1.000 έως 2.000 mg την ημέρα, ενώ ακόμη μεγαλύτερες δόσεις, σύμφωνα με τον ίδιο, θα μπορούσαν να συμβάλουν στην πρόληψη του κρυολογήματος.

Οι απόψεις του βασίστηκαν αρχικά σε μία ελεγχόμενη με εικονικό φάρμακο μελέτη που είχε πραγματοποιηθεί σε παιδιά τα οποία βρίσκονταν σε κατασκήνωση σκι στις Ελβετικές Άλπεις. Στη συνέχεια, ο ίδιος ανέλυσε τέσσερις ακόμη μελέτες που είχαν πραγματοποιηθεί μετά τη δημοσίευση των αρχικών του ισχυρισμών.

Ωστόσο, η ερμηνεία των συγκεκριμένων ερευνών από τον Πόλινγκ έχει δεχθεί έντονη κριτική. Μεταξύ άλλων, έχουν επισημανθεί λανθασμένοι μαθηματικοί υπολογισμοί, η αξιοποίηση τεσσάρων μελετών χαμηλής ποιότητας και η υπερβολική έμφαση στη μελέτη που αφορούσε παιδιά.

Βοηθούν τελικά οι πολύ μεγάλες δόσεις βιταμίνης C;

Πολλές μελέτες που πραγματοποιήθηκαν μετά τις έρευνες που ανέλυσε ο Πόλινγκ δείχνουν ότι, εάν υπάρχει κάποια επίδραση της βιταμίνης C στο κρυολόγημα, αυτή είναι πολύ μικρή. Ακόμη και τότε, τα περιορισμένα οφέλη φαίνεται να αφορούν κυρίως συγκεκριμένες ομάδες, όπως αθλητές ή στρατιωτικούς.

Μετα-ανάλυση που δημοσιεύθηκε το 2023 συνδύασε τα αποτελέσματα δέκα ελεγχόμενων με εικονικό φάρμακο μελετών. Οι έρευνες εξέτασαν την επίδραση της βιταμίνης C στη διάρκεια και την ένταση των συμπτωμάτων του κρυολογήματος.

Συνολικά, στις μελέτες συμμετείχαν 2.736 υγιείς άνθρωποι – ενήλικες, παιδιά και αθλητές – οι οποίοι λάμβαναν συστηματικά τουλάχιστον 1.000 mg βιταμίνης C την ημέρα και όχι μόνο όταν εμφάνιζαν συμπτώματα.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι όσοι λάμβαναν βιταμίνη C παρουσίασαν περίπου 15% λιγότερα σοβαρά συμπτώματα σε σύγκριση με όσους δεν έπαιρναν το συμπλήρωμα.

Το αποτέλεσμα υπολογίστηκε με βάση τον αριθμό των ημερών κατά τις οποίες οι συμμετέχοντες παρέμεναν σε εσωτερικό χώρο. Οι ίδιοι οι ερευνητές αναγνώρισαν ότι αυτό αποτελεί έναν από τους περιορισμούς της μελέτης.

Η βιταμίνη C, πάντως, δεν φάνηκε να επηρεάζει τη διάρκεια των ηπιότερων συμπτωμάτων.

Τι έδειξε προηγούμενη μετα-ανάλυση

Μετα-ανάλυση του 2013 έδειξε ότι η λήψη χαμηλότερων δόσεων βιταμίνης C, περίπου 200 mg ημερησίως, δεν μείωνε τον αριθμό των κρυολογημάτων στον γενικό πληθυσμό.

Ωστόσο, διαπιστώθηκε μικρότερος αριθμός κρυολογημάτων μεταξύ αθλητών και στρατιωτικού προσωπικού.

Όπως και στην άλλη μελέτη, η συστηματική λήψη συμπληρωμάτων βιταμίνης C συνδέθηκε με μικρή μείωση της έντασης των συμπτωμάτων σε παιδιά και ενήλικες, περίπου κατά 8%-14%.

Η λήψη βιταμίνης C όμως αφού ξεκινήσουν τα συμπτώματα του κρυολογήματος δεν φάνηκε να προσφέρει κάποιο όφελος.

Με βάση τα ευρήματα των δύο μετα-αναλύσεων, οι αρχικοί ισχυρισμοί του Πόλινγκ φαίνεται να ήταν υπερβολικοί. Δεν υπάρχουν στοιχεία που να δείχνουν ότι η βιταμίνη C μειώνει τον κίνδυνο να κολλήσει κάποιος κρυολόγημα.

Υπάρχουν ενδείξεις ότι μπορεί να μειώσει ελαφρώς τη διάρκεια των σοβαρών συμπτωμάτων, κατά μέσο όρο περίπου 10%.

Για παράδειγμα, εάν τα έντονα συμπτώματα διαρκούν πέντε ημέρες, η συστηματική λήψη βιταμίνης C μπορεί να τα μειώσει περίπου κατά 12 ώρες. Εάν διαρκούν 24 ώρες, η μείωση αντιστοιχεί περίπου σε δυόμισι ώρες.

Σημαντικό είναι επίσης ότι η βιταμίνη C θα πρέπει να λαμβάνεται τακτικά και πριν από την εμφάνιση του κρυολογήματος. Η έναρξη της λήψης της μετά την εμφάνιση των συμπτωμάτων δεν φαίνεται να έχει αποτέλεσμα.

Πόση βιταμίνη C είναι υπερβολική;

Η σύσταση του Πόλινγκ για 1.000 έως 2.000 mg βιταμίνης C την ημέρα βρίσκεται περίπου στο ανώτερο όριο όσων θεωρούνται σήμερα ασφαλή.

Στην Αυστραλία δεν έχει καθοριστεί επίσημο ανώτατο όριο λόγω ανεπαρκών και μη καταληκτικών στοιχείων. Ωστόσο, οι σχετικές οδηγίες παραπέμπουν σε συστάσεις ειδικών, σύμφωνα με τις οποίες οι ενήλικες δεν θα πρέπει να καταναλώνουν περισσότερα από 1.000 mg την ημέρα.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, το ανώτατο ημερήσιο όριο για τους ενήλικες έχει οριστεί στα 2.000 mg.

Οι ποσότητες που πρότεινε ο Πόλινγκ είναι επίσης πολύ υψηλότερες από τη συνιστώμενη ημερήσια πρόσληψη στην Αυστραλία και σε άλλες χώρες.

Για τους ενήλικες άνω των 19 ετών στην Αυστραλία, η συνιστώμενη ημερήσια πρόσληψη είναι μόλις 45 mg.

Η ποσότητα αυτή αντιστοιχεί περίπου σε μισό πορτοκάλι, τρία έως τέσσερα μικρά κομμάτια μαγειρεμένου μπρόκολου ή περίπου το ένα τρίτο ενός ποτηριού χυμού πορτοκαλιού.

Τι πρέπει να κάνουμε;

Η συνεχής λήψη πολύ υψηλών δόσεων βιταμίνης C, πάνω από 1.000 mg ημερησίως, μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο ανεπιθύμητων ενεργειών.

Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται:

• γαστρεντερικές ενοχλήσεις, όπως διάρροια, ναυτία, κράμπες και φούσκωμα,
• αυξημένη αποβολή οξαλικών, η οποία μπορεί να συμβάλει στον σχηματισμό πέτρας στα νεφρά,
• αύξηση της απορρόφησης σιδήρου, κάτι που ενδέχεται να προκαλέσει βλάβες στους ιστούς σε άτομα με αδιάγνωστη αιμοχρωμάτωση, μια κληρονομική διαταραχή που προκαλεί υπερβολική απορρόφηση σιδήρου από την τροφή,
• πιθανές αλληλεπιδράσεις με ακτινοθεραπεία, χημειοθεραπεία και στατίνες, δηλαδή φάρμακα που χρησιμοποιούνται για τη μείωση της χοληστερόλης.

Όποιος θεωρεί ότι θα μπορούσε να ωφεληθεί από τη λήψη συμπληρωμάτων βιταμίνης C, καλό είναι να το συζητήσει πρώτα με τον γιατρό του.

Σε κάθε περίπτωση, η δόση θα πρέπει να παραμένει κάτω από τα 1.000 mg ημερησίως, ενώ θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και οι πιθανές ανεπιθύμητες ενέργει