Πρόσφατα προέκυψε η απειλή του χανταϊού που προέρχεται από τα τρωκτικά. Πριν λίγα χρόνια η ανθρωπότητα βίωσε με δραματικό τρόπο την πανδημία του Covid-19 που ξεκίνησε από την κατανάλωση ακατάλληλων ζωικών τροφών στην Κίνα. Τα τελευταία 50 χρόνια αναδύθηκαν 31 νέες επιδημίες, οι περισσότερες εκ των οποίων, όπως AIDS, SARS, MERS, ΕΜΒΟLA κ.ά., προέρχονται από ζώα (ζωονόσοι). Υπολογίζεται πως περίπου το 75% των νέων μολυσματικών ασθενειών που προσβάλλουν τους ανθρώπους προέρχεται από τα ζώα, ενώ σχεδόν το 60% όλων των ανθρώπινων παθογόνων είναι ζωονόσοι. Αυτά τα νοσήματα προσβάλλουν περισσότερο από 1 δισ. ανθρώπους ετησίως και ευθύνονται για περισσότερους από 2 εκατ. θανάτους τον χρόνο.
Τα κύρια αίτια για αυτό το φαινόμενο εντοπίζονται στην ανθρώπινη δραστηριότητα: ραγδαία αύξηση του πληθυσμού και της ζήτησης για ζωική πρωτεΐνη, διατάραξη της διατροφικής αλυσίδας, καταστροφή της βιοποικιλότητας, αλλοίωση των οικοσυστημάτων, κλιματική αλλαγή, εντατικοποίηση της γεωργίας, αστικοποίηση, διεθνή ταξίδια και εμπόριο στο πλαίσιο της εντεινόμενης παγκοσμιοποίησης.
Γιάννης Τούντας
Παράλληλα, τα καρδιαγγειακά νοσήματα, οι καρκίνοι, οι παθήσεις του αναπνευστικού συστήματος, που αποτελούν τις τρείς πρώτες αιτίες θανάτου διεθνώς σχετίζονται αιτιολογικά με τις αλλαγές στο φυσικό περιβάλλον και στη διατροφή.
Σύμφωνα με έκθεση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ), τουλάχιστον το 15% της θνησιμότητας στην Ευρώπη οφείλεται στους περιβαλλοντικούς κινδύνους. Οι περισσότερες απειλές σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή, η οποία θα προκαλέσει 250.000 επιπλέον θανάτους ετησίως μεταξύ 2030 και 2050. Στην Ελλάδα καταγράφηκαν 18.000 θανάτους (σε σύνολο 120.100) το 2023 λόγω ατμοσφαιρικής ρύπανσης.
Επιπρόσθετα, η κατάχρηση των αντιβιοτικών, τόσο για την καταπολέμηση νοσημάτων, όσο και για την ανάπτυξη των ζώων, αλλά και για την προστασία των φυτών και τη συντήρηση των τροφίμων, προκαλεί τη μικροβιακή αντοχή, με αποτέλεσμα να χάνονται πολλές ανθρώπινες ζωές από ανθεκτικά μικρόβια στα αντιβιοτικά, ιδιαίτερα στη χώρα μας.
Οι παραπάνω διαπιστώσεις οδηγούν στο συμπέρασμα πως η υγεία των ανθρώπων εξαρτάται όλο και πιο πολύ από την υγεία των ζώων και την υγεία του οικοσυστήματος και ότι μεταξύ τους υφίσταται σαφής δομική αλληλεξάρτηση. Για την αντιμετώπιση αυτού του φαινομένου διαμορφώθηκε τα τελευταία χρόνια η πολιτική της Ενιαίας Υγείας (One Health).
Αναγνωρίζοντας την αλληλεξάρτηση αυτή, η Ενιαία Υγεία αποτελεί μια συνεργατική, πολυτομεακή και διεπιστημονική προσέγγιση, που λειτουργεί σε τοπικό, περιφερειακό, εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο, με σκοπό την πρόληψη και την επίτευξη βέλτιστων αποτελεσμάτων υγείας και ευημερίας, αναγνωρίζοντας τις διασυνδέσεις μεταξύ ανθρώπων, ζώων, φυτών και του κοινού περιβάλλοντός του.
Η προσέγγιση αυτή ανταποκρίνεται στη συλλογική ανάγκη για καθαρό νερό, ενέργεια και αέρα, ασφαλή και θρεπτικά τρόφιμα, προωθεί δράσεις για την κλιματική αλλαγή και συμβάλλει στη βιώσιμη ανάπτυξη.
Αξίζει να αναφερθεί ότι η μετάβαση από τις γραμμικές και μονοτομεακές προσεγγίσεις της πρόληψης σε ένα σύνθετο, διατομεακό και δια-επιστημονικό μοντέλο, όπως αυτό της Ενιαίας Υγείας, δεν είναι απλώς επιστημονική πρόοδος, αλλά αποτελεί επιτακτική προσαρμογή σε μια νέα υγειονομική, κοινωνική και οικολογική πραγματικότητα. Οι παραδοσιακές προσεγγίσεις αντιμετώπιζαν την υγεία ως ένα αυτοτελές βιοϊατρικό πρόβλημα. Αντιθέτως, η σύγχρονη επιστημονική σκέψη αναγνωρίζει ότι η υγεία είναι συστατικό στοιχείο κοινωνικών, πολιτικών, περιβαλλοντικών και πολιτισμικών συστημάτων, λειτουργώντας ταυτόχρονα ως αιτία και αποτέλεσμα της κατάστασής τους.
Η Ευρώπη έχει πραγματοποιήσει σημαντικά βήματα στην κατεύθυνση της Ενιαίας Υγείας. Η στρατηγική «από τη φάρμα στο πιάτο» , που αποτελεί κεντρική επιλογή, έχει υιοθετήσει τις αρχές και τους στόχους της Ενιαίας Υγείας. Επίσης, η στρατηγική της ΕΕ για μηδενική ρύπανση συνδέεται στενά με την Ενιαία Υγεία. Το 2023 συγκροτήθηκε η διατομεακή Ομάδα Ενιαίας Υγείας με τη συμμετοχή συναφών ευρωπαϊκών Οργανισμών, ενώ ο ΠΟΥ έχει συμπεριλάβει την Ενιαία Υγεία στις βασικές του πολιτικές.
Στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια αναπτύσσονται ορισμένες σχετικές πρωτοβουλίες, όπως η εκπόνηση του Εθνικού Σχεδίου Δράσης για την μικροβιακή αντοχή. Έχει δημιουργηθεί Επιστημονική Εταιρία για την Ενιαία Υγεία και πρόσφατα ιδρύθηκε Μεσογειακό Κέντρο Καινοτομίας για την Ενιαία Υγεία. Επίσης, σε λίγες προς το παρόν περιπτώσεις, η Ενιαία Υγεία διδάσκεται σε προπτυχιακά και μεταπτυχιακά μαθήματα. Οι πρωτοβουλίες αυτές όμως δεν επαρκούν και το αίτημα για την άσκηση ολοκληρωμένων πολιτικών και δράσεων Ενιαίας Υγείας εκκρεμεί.
