Ανάμεσα στους πιο πολλά υποσχόμενους προορισμούς του ηλιακού συστήματος για την αναζήτηση ζωής πέρα από τη Γη βρίσκεται η Ευρώπη, ένας παγωμένος δορυφόρος του Δία που μπορεί να κρύβει κάτω από την επιφάνειά του έναν τεράστιο ωκεανό.
Η Ευρώπη αποτελεί εδώ και χρόνια αντικείμενο έντονου επιστημονικού ενδιαφέροντος, καθώς φαίνεται να διαθέτει τα βασικά συστατικά που θεωρούνται απαραίτητα για τη ζωή όπως την γνωρίζουμε: νερό σε υγρή μορφή, ενώσεις άνθρακα και μια πηγή ενέργειας.
Η αστροβιολογία, ο επιστημονικός κλάδος που μελετά την προέλευση, την εξέλιξη και την κατανομή της ζωής στο Σύμπαν, αναζητά ακριβώς αυτούς τους παράγοντες σε άλλους κόσμους.
Από την Αφροδίτη και τον Άρη στους παγωμένους κόσμους
Η παρουσία νερού αποτελεί ένα από τα πρώτα στοιχεία που εξετάζουν οι επιστήμονες όταν αξιολογούν κατά πόσο ένας πλανήτης ή δορυφόρος θα μπορούσε να είναι φιλόξενος για τη ζωή.
Η Αφροδίτη αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Για έως και δύο δισεκατομμύρια χρόνια, σύμφωνα με επιστημονικές εκτιμήσεις, μπορεί να διέθετε μεγάλες ποσότητες νερού στην επιφάνειά της. Σήμερα, ωστόσο, είναι ένας εξαιρετικά αφιλόξενος κόσμος, με θερμοκρασίες που φτάνουν τους 462 βαθμούς Κελσίου και ατμοσφαιρική πίεση ικανή να συνθλίψει έναν άνθρωπο.
Ο Άρης είχε επίσης πολύ διαφορετικό παρελθόν. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι πριν από δισεκατομμύρια χρόνια μπορεί να καλυπτόταν σε σημαντικό βαθμό από νερό, ενώ ένας ωκεανός ίσως καταλάμβανε περίπου το ένα πέμπτο της επιφάνειάς του. Με την πάροδο εκατομμυρίων ετών, όμως, ο πλανήτης έχασε το μεγαλύτερο μέρος του νερού και της ατμόσφαιράς του, μετατρεπόμενος στον ψυχρό και σχεδόν άγονο κόσμο που γνωρίζουμε σήμερα.
Η Ευρώπη, αντίθετα, ενδέχεται να διαθέτει έναν ωκεανό ακόμη και σήμερα.
Ένας ωκεανός κάτω από τον πάγο
Οι επιστήμονες έχουν διαπιστώσει ότι ένας κόσμος δεν χρειάζεται απαραίτητα να βρίσκεται στη λεγόμενη «κατοικήσιμη ζώνη» ενός άστρου, δηλαδή στην περιοχή όπου οι θερμοκρασίες επιτρέπουν την ύπαρξη υγρού νερού στην επιφάνεια.
Αρκετοί παγωμένοι δορυφόροι του Δία και του Κρόνου φαίνεται ότι διαθέτουν υπόγειους ωκεανούς, κάτω από παχιά στρώματα πάγου.
Η Ευρώπη ξεχωρίζει, καθώς ο ωκεανός της βρίσκεται σχετικά κοντά στην επιφάνειά της. Η παγωμένη επιφάνεια εκτιμάται ότι έχει μέσο πάχος περίπου 15 έως 25 χιλιομέτρων. Παράλληλα, ενδείξεις γεωλογικής δραστηριότητας υποδηλώνουν ότι χημικές ενώσεις από την επιφάνεια μπορεί να μεταφέρονται προς τον υπόγειο ωκεανό.
Επιπλέον, ο ωκεανός της Ευρώπης πιθανότατα βρίσκεται σε άμεση επαφή με θερμό βραχώδες υλικό στον πυθμένα. Η αλληλεπίδραση νερού και πετρωμάτων θα μπορούσε να παρέχει υδρογόνο και άλλες χημικές ενώσεις, δημιουργώντας πιθανές πηγές ενέργειας για μικροοργανισμούς.
Αυτό διαφοροποιεί την Ευρώπη από άλλους παγωμένους δορυφόρους, όπως ο Γανυμήδης και η Καλλιστώ, των οποίων οι ωκεανοί πιθανότατα βρίσκονται βαθύτερα και απομονώνονται από τον βραχώδη πυρήνα με επιπλέον στρώματα πάγου.
Οι ενδείξεις από τις διαστημικές αποστολές
Η Ευρώπη έχει βρεθεί στο επίκεντρο διαστημικών αποστολών εδώ και περίπου μισό αιώνα.
Οι Pioneer 10 και 11 και αργότερα οι Voyager 1 και 2 έδωσαν τις πρώτες κοντινές εικόνες του δορυφόρου. Το 1979, οι εικόνες του Voyager 2 αποκάλυψαν ένα εντυπωσιακό δίκτυο ρωγμών και γραμμικών σχηματισμών στην παγωμένη επιφάνειά του, ενισχύοντας την υπόθεση ότι η Ευρώπη μπορεί να είναι γεωλογικά ενεργή.
Ακολούθησε η αποστολή Galileo, η οποία τέθηκε σε τροχιά γύρω από τον Δία και πραγματοποίησε 12 κοντινές διελεύσεις από την Ευρώπη. Τα δεδομένα της έδωσαν τις ισχυρότερες ενδείξεις για την ύπαρξη ενός αλμυρού υπόγειου ωκεανού, μεταξύ άλλων μέσω της ανίχνευσης ενός επαγόμενου μαγνητικού πεδίου.
Το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble εντόπισε επίσης ενδείξεις που θα μπορούσαν να συνδέονται με εκπομπές υδρατμών από την επιφάνεια της Ευρώπης. Μεταγενέστερη ανάλυση δεδομένων της Galileo ενίσχυσε την υπόθεση ότι από τον δορυφόρο ενδέχεται να εκτοξεύονται πίδακες υλικού στο Διάστημα.
Το μεγάλο ερώτημα
Τα στοιχεία αυτά έχουν επιτρέψει στους επιστήμονες να περάσουν από το γενικό ερώτημα για το αν υπάρχει νερό στην Ευρώπη σε πολύ πιο συγκεκριμένα ερωτήματα.
Πόσο βαθύς είναι ο ωκεανός; Ποια είναι η θερμοκρασία, η αλατότητα και η χημική του σύσταση; Υπάρχουν ενώσεις που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν από μικροοργανισμούς; Και τι θα μπορούσαν να αποκαλύψουν οι πίδακες υλικού, εφόσον πράγματι εκτοξεύονται από τον ωκεανό προς το Διάστημα;
Η απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα θα μπορούσε να οδηγήσει στο σημαντικότερο από όλα:
Υπάρχει ζωή στην Ευρώπη;
Μέχρι σήμερα δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να αποδεικνύει την ύπαρξη ζωής στον παγωμένο δορυφόρο.
Ωστόσο, η Ευρώπη διαθέτει ένα ακόμη στοιχείο που οι επιστήμονες θεωρούν σημαντικό: χρόνο.
Στη Γη, τα αρχαιότερα απολιθώματα ζωής έχουν ηλικία περίπου 3,5 δισεκατομμυρίων ετών, γεγονός που δείχνει ότι η ζωή εμφανίστηκε σχετικά νωρίς στην ιστορία του πλανήτη, όταν οι συνθήκες το επέτρεψαν.
Εφόσον ο υπόγειος ωκεανός της Ευρώπης υπάρχει εδώ και δισεκατομμύρια χρόνια, ο δορυφόρος του Δία αποτελεί έναν από τους πιο ενδιαφέροντες φυσικούς «στόχους» για την αναζήτηση ζωής πέρα από τη Γη.
Και αν κάποτε εντοπιστεί ζωή σε έναν κόσμο τόσο διαφορετικό και τόσο μακριά από τον πλανήτη μας, το εύρημα θα μπορούσε να αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη θέση της ζωής στο Σύμπαν.
