Η αναβλητικότητα είναι μία από τις πιο συχνές μορφές αποφυγής. Όπως περιγράφει ο Stephen Greenspan, ομότιμος καθηγητής εκπαιδευτικής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Κονέκτικατ στο Psychology Today, το όνομά της προέρχεται από τη λατινική έννοια της αναβολής ενός ή και περισσότερων πραγμάτων για ένα αόριστο «αύριο». Οι συνέπειές της, ωστόσο, εκτείνονται πολύ πέρα από μια ημιτελή λίστα υποχρεώσεων.
Ο δρ. Greenspan παρατηρεί ότι το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα συχνό στους φοιτητές: Περίπου το 90% αναφέρει τάση προς αναβολή, ενώ για περίπου 1 στους 4 η συνήθεια μπορεί να γίνει τόσο έντονη, ώστε να «απειλήσει» την ολοκλήρωση των σπουδών τους. Η αναβλητικότητα μπορεί να εμφανιστεί σε διάφορους τομείς της ζωής, αφήνοντας την «ακαταστασία» της καθημερινής ζωής να συσσωρεύεται – από την αποφυγή δύσκολων συζητήσεων, μέχρι λογαριασμούς που δεν πληρώνονται στην ώρα τους και εργασίες που δεν ολοκληρώνονται έγκαιρα.
Αυτό που καθιστά την αναβλητικότητα προβληματική δεν είναι απλώς το γεγονός ότι κάτι αφήνεται για αργότερα – πρόκειται για μια συμπεριφορά που μπορεί να προκαλέσει ανεπιθύμητες συνέπειες, από ακαδημαϊκές δυσκολίες και οικονομικά προβλήματα, έως προβλήματα στην εργασία.
Η αναβλητικότητα από μόνη της δε θεωρείται ψυχιατρική διαταραχή. Μπορεί, ωστόσο, να εμφανίζεται παράλληλα με διαταραχές ψυχικής υγείας ή νευροαναπτυξιακές διαταραχές. Η κατάθλιψη, για παράδειγμα, συνεπάγεται συχνά σημαντική δυσκολία στην έναρξη εργασιών, ενώ η ΔΕΠΥ καθιστά πιο δύσκολη τη διατήρηση της προσοχής και τον αυτοέλεγχο.
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Γιατί, λοιπόν, συνεχίζουμε να αναβάλλουμε πράγματα που γνωρίζουμε ότι πρέπει να γίνουν;
➤ Όταν μια εργασία φαίνεται υπερβολικά μεγάλη
Μια συνηθισμένη εξήγηση είναι το αίσθημα της υπερφόρτωσης: Όταν κάποιος είναι αντιμέτωπος μ’ ένα τεράστιο έργο -όπως, για παράδειγμα, να τακτοποιήσει ένα εξαιρετικά ακατάστατο σπίτι- μπορεί να αμφιβάλλει για την ικανότητά του να το ολοκληρώσει και, κατά συνέπεια, να δυσκολεύεται ακόμη και να ξεκινήσει. Αυτό περιγράφεται ως «παράλυση του κύκλου λήψης αποφάσεων»: Όταν κάποιος βρίσκεται αντιμέτωπος με πολλές επιλογές και αποφάσεις ταυτόχρονα, μπορεί να κολλήσει στην αξιολόγηση του τι πρέπει να κάνει, αντί να αναλάβει δράση.
Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η αναβλητικότητα δεν αποτελεί απαραίτητα ένα σταθερό χαρακτηριστικό της προσωπικότητας. Κάποιος μπορεί να αναβάλλει μια συγκεκριμένη εργασία, αλλά να αναλάβει αμέσως μια άλλη, ή να δυσκολεύεται τη μία μέρα και να εργάζεται αποτελεσματικά την επόμενη. Μπορεί, επιπλέον, να συνυπάρχουν ταυτόχρονα διάφορες αιτίες.
➤ Η τελειομανία μας «φρενάρει»
Παραδόξως, η αναβλητικότητα μπορεί, επίσης, να προκύψει από πολύ υψηλές προσδοκίες. Ένας τελειομανής άνθρωπος μπορεί να πιστεύει ότι μια εργασία πρέπει να γίνει τέλεια ή καθόλου. Η πιθανότητα να μην ανταποκριθεί στις προσδοκίες μπορεί να προκαλέσει τόσο μεγάλο άγχος, ώστε η αναβολή της εργασίας να φαίνεται ευκολότερη.
Σ’ αυτή την περίπτωση, η αναβλητικότητα δεν έχει τόσο να κάνει με τεμπελιά, όσο με την αποφυγή δυσάρεστων συναισθημάτων — ιδίως του άγχους για την αποτυχία ή την κριτική.
Επομένως, είναι σημαντικό να καλλιεργήσουμε ανοχή στην ατέλεια – το να αποδεχθούμε ότι κάτι μπορεί να είναι «αρκετά καλό» αντί για «άψογο» μπορεί να κάνει την έναρξη, αλλά και την ολοκλήρωση της εργασίας σημαντικά ευκολότερη.
➤ Smartphones και η απόσπαση της προσοχής
Πολλές σημαντικές εργασίες απαιτούν παρατεταμένη συγκέντρωση, κάτι που μπορεί να είναι ιδιαίτερα δύσκολο για άτομα με διαταραχές όπως η ΔΕΠΥ. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις, η κατάλληλη κλινική θεραπεία μπορεί να βελτιώσει την προσοχή και την αυτορρύθμιση.
Η σύγχρονη τεχνολογία προσθέτει ένα ακόμη εμπόδιο. Ένα smartphone προσφέρει μια σχεδόν συνεχή ροή πληροφοριών: Μηνύματα, βίντεο, κοινωνικά δίκτυα και αμέτρητοι άλλοι παράγοντες απόσπασης της προσοχής είναι διαθέσιμοι μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Ο καθορισμός χρονικών περιόδων κατά τις οποίες οι συσκευές παραμένουν σκόπιμα εκτός εμβέλειας μπορεί να μειώσει αυτόν τον πειρασμό, αν και η τήρηση τέτοιων ορίων είναι συχνά ευκολότερη στη θεωρία παρά στην πράξη.
Ίσως απλά δεν θέλουμε να το κάνουμε
Μια άλλη πηγή αναβλητικότητας είναι η έλλειψη κινήτρου. Πολλές απαραίτητες εργασίες δεν είναι ευχάριστες, αλλά τις ολοκληρώνουμε επειδή το τελικό τους όφελος έχει σημασία για εμάς. Προβλήματα προκύπτουν όταν ο ίδιος ο στόχος έχει ελάχιστη προσωπική σημασία -ίσως επειδή ανταποκρίνεται περισσότερο στις προσδοκίες κάποιου άλλου- ή όταν ένα έργο που κάποτε φαινόταν αξιόλογο δεν είναι πλέον.
Σε τέτοιες περιπτώσεις, η αναβλητικότητα μπορεί να γίνει ένας τρόπος να σαμποτάρουμε σιωπηλά ένα έργο, χωρίς να αποφασίσουμε συνειδητά να το εγκαταλείψουμε. Μερικές φορές, λοιπόν, η λύση δεν είναι η πειθαρχία – ίσως αξίζει να αναρωτηθούμε αν η εργασία εξυπηρετεί πραγματικά τους στόχους μας και, αν όχι, είναι προτιμότερο να απομακρυνόμαστε σκόπιμα.
Η πρόκληση για όσους αναβάλλουν συστηματικά είναι να διακρίνουν μια μελετημένη απόφαση, βασισμένη στις προτεραιότητές τους, από μια ακόμη μορφή αποφυγής.
Κάντε το πρώτο βήμα μικρότερο
Όταν το πρόβλημα είναι η αίσθηση της υπερφόρτωσης, μία από τις απλούστερες στρατηγικές είναι να χωρίσετε ένα μεγάλο έργο σε μικρές, διαχειρίσιμες ενέργειες. Αντί, για παράδειγμα, να τακτοποιήσετε ολόκληρο το σπίτι, ξεκινήστε από ένα δωμάτιο. Η επανάληψη μικρών ενεργειών μπορεί, σταδιακά, να τις μετατρέψει σε συνήθειες, κάνοντας μια εργασία που αρχικά φαινόταν αδύνατη να μοιάζει διαχειρίσιμη. Η ίδια αρχή μπορεί να εφαρμοστεί σχεδόν σε όλες τις εργασίες
Τελικά, η αντιμετώπιση της αναβλητικότητας δε σημαίνει πάντα να βρούμε περισσότερη θέληση – μερικές φορές, χρειάζεται να καταλάβουμε γιατί αποφεύγουμε κάτι. Το να νιώθουμε υπερφορτωμένοι, να φοβόμαστε την ατέλεια, να παλεύουμε με τους περισπασμούς και να μην μας ενδιαφέρει πλέον ένας στόχος μπορεί να εκδηλώνονται όλα ως αναβλητικότητα – αλλά απαιτούν διαφορετικές λύσεις. Μερικές φορές, ο πιο αποτελεσματικός τρόπος να σταματήσουμε να αναβάλλουμε κάτι δεν είναι να πιέσουμε τον εαυτό μας να το κάνει, αλλά να χωρίσουμε την εργασία σε μικρότερα μέρη, να απομακρύνουμε τους περισπασμούς, να αποδεχτούμε ένα ατελές αποτέλεσμα ή απλά να αποφασίσουμε ότι δεν αξίζει τον κόπο.
Διαβάστε επίσης
Αποφάσεις: Γιατί μας στρεσάρουν οι πολλές επιλογές – Πώς θα απαλλαγούμε από το άγχος
Και αν υπάρχει κάτι καλύτερο; Τι είναι το FOBO που μας κάνει αναποφάσιστους
Απίστευτο: Αυτή η συμπεριφορά αυξάνει κατά 63% τον κίνδυνο για την καρδιά
