Για περισσότερο από ενάμιση αιώνα, το προσδόκιμο ζωής στις πιο εύπορες χώρες του κόσμου ακολουθεί σταθερά ανοδική πορεία. Ιδιαίτερα τον 20ό αιώνα, η αύξηση του προσδόκιμου ζωής υπήρξε εντυπωσιακή ως αποτέλεσμα της υποχώρησης των λοιμωδών νοσημάτων και της προόδου στην καρδιολογική και γενικότερα στην ιατρική φροντίδα.
Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, ένα ερώτημα απασχολεί όλο και περισσότερο τους ειδικούς: Mήπως αυτός ο μηχανισμός εξαντλείται; Σε αρκετές δυτικές χώρες, τα κέρδη στο προσδόκιμο ζωής έχουν περιοριστεί τόσο, ώστε να μοιάζουν σχεδόν ανύπαρκτα. Κάποιοι μιλούν για ένα «βιολογικό ταβάνι» της μακροζωίας, ενώ άλλοι εκτιμούν ότι υπάρχει ακόμη περιθώριο βελτίωσης.
Η απάντηση, όμως, δεν βρίσκεται στους εθνικούς μέσους όρους.
Μία Ευρώπη με πολλές ταχύτητες ζωής
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Όπως δείχνει μεγάλη μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Nature Communications, πίσω από τον μέσο όρο κάθε χώρας κρύβονται έντονες περιφερειακές ανισότητες. Όπως αναφέρουν στο The Conversation, οι δημογράφοι και οικονομολόγοι Florian Bonnet, Carlo Giovanni Camarda, France Meslé και Josselin Thuilliez, ερευνητές του Institut national d’études démographiques (Ined) και του Centre national de la recherche scientifique (CNRS), η «γεωγραφία» της μακροζωίας στην Ευρώπη αποκαλύπτει μία ήπειρο που «σπάει» στα δύο.
Η μελέτη ανέλυσε δεδομένα θνησιμότητας και πληθυσμού από 450 περιφέρειες της δυτικής Ευρώπης, καλύπτοντας σχεδόν 400 εκατομμύρια κατοίκους σε 13 χώρες, από το 1992 έως το 2019. Πρόκειται για μία από τις πιο εκτεταμένες αναλύσεις που έχουν πραγματοποιηθεί ποτέ σε περιφερειακό επίπεδο.
Οι ερευνητές εναρμόνισαν στοιχεία από εθνικές στατιστικές υπηρεσίες, ξεπερνώντας μεγάλες διαφορές στο μέγεθος και τη λεπτομέρεια των περιφερειών, και υπολόγισαν την ετήσια μεταβολή του προσδόκιμου ζωής κατά τη γέννηση. Με τη βοήθεια προηγμένων στατιστικών μεθόδων, απομόνωσαν τις μακροπρόθεσμες τάσεις, εξαλείφοντας προσωρινές «παρεμβολές», όπως ο καύσωνας του 2003 ή οι ισχυρές επιδημίες γρίπης.
Πρώτο συμπέρασμα: Το όριο της μακροζωίας δεν έχει φανεί ακόμη
Το πιο καθησυχαστικό εύρημα είναι ότι το ανθρώπινο προσδόκιμο ζωής δεν δείχνει να έχει φτάσει στα όριά του. Στις περιοχές-«πρωταθλήτριες» της μακροζωίας, όπως η βόρεια Ιταλία, η Ελβετία και ορισμένες ισπανικές επαρχίες, η αύξηση συνεχίζεται με τον ίδιο ρυθμό που καταγραφόταν και τις προηγούμενες δεκαετίες.
Για τους άνδρες, το προσδόκιμο ζωής αυξάνεται κατά περίπου δυόμισι μήνες τον χρόνο, ενώ για τις γυναίκες κατά περίπου ενάμιση μήνα. Στη Γαλλία, περιοχές όπως το Παρίσι και τα προάστιά του, αλλά και ζώνες κοντά στα ελβετικά σύνορα, καταγράφουν ιδιαίτερα υψηλές επιδόσεις. Το 2019, το προσδόκιμο ζωής έφτασε τα 83 έτη για τους άνδρες και τα 87 για τις γυναίκες.
Με άλλα λόγια, παρά τις ανησυχίες, δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι η ανθρώπινη ζωή «σκόνταψε» σε κάποιο αόρατο ταβάνι.
Δεύτερο συμπέρασμα: Το τέλος της σύγκλισης μετά το 2005
Η εικόνα αλλάζει δραματικά όταν κανείς κοιτάξει τις περιοχές που υστερούν. Τη δεκαετία του 1990 και στις αρχές του 2000, αυτές οι περιοχές κατέγραφαν ταχύτερη πρόοδο, με αποτέλεσμα να μειώνονται οι ανισότητες στην Ευρώπη. Όμως γύρω στο 2005, αυτή η «χρυσή περίοδος» έλαβε τέλος.
Σε περιοχές όπως η ανατολική Γερμανία, η Βαλλονία στο Βέλγιο ή τμήματα του Ηνωμένου Βασιλείου, η αύξηση του προσδόκιμου ζωής επιβραδύνθηκε έντονα, φτάνοντας σε ορισμένες περιπτώσεις σχεδόν σε πλήρη στασιμότητα. Για τους άνδρες, παρόμοια εικόνα καταγράφηκε και σε περιοχές της βόρειας Γαλλίας.
Έτσι, η Ευρώπη φαίνεται πλέον να χωρίζεται σε δύο «στρατόπεδα»: Σε περιφέρειες που συνεχίζουν να προοδεύουν και σε άλλες όπου η δυναμική της μακροζωίας εξαντλείται ή ακόμη και αντιστρέφεται.
Τρίτο συμπέρασμα: Ο κρίσιμος ρόλος των ηλικιών 55–74 ετών
Τι εξηγεί αυτή τη ρήξη; Η ανάλυση δείχνει ότι το πρόβλημα δεν σχετίζεται ούτε με τη βρεφική θνησιμότητα, η οποία παραμένει χαμηλή, ούτε με τη θνησιμότητα άνω των 75 ετών, που συνεχίζει να μειώνεται. Το «κλειδί» βρίσκεται στις ηλικίες 55 έως 74 ετών.
Τη δεκαετία του 1990, η θνησιμότητα σε αυτές τις ηλικίες μειωνόταν ραγδαία, χάρη στις καρδιαγγειακές θεραπείες και τις αλλαγές στον τρόπο ζωής. Από τη δεκαετία του 2000, όμως, αυτή η βελτίωση επιβραδύνθηκε. Σε ορισμένες περιοχές μάλιστα, ο κίνδυνος θανάτου σε αυτές τις ηλικίες άρχισε να αυξάνεται, ιδιαίτερα μεταξύ των γυναικών στις μεσογειακές ακτές της Γαλλίας, αλλά και σε μεγάλο μέρος της Γερμανίας.
Οι ηλικίες αυτές είναι καθοριστικές για το συνολικό προσδόκιμο ζωής, καθώς σε αυτές καταγράφεται μεγάλος αριθμός θανάτων. Ακόμη και μικρή στασιμότητα αρκεί για να «σπάσει» η ανοδική πορεία.
Παρότι η μελέτη δεν αποδίδει το φαινόμενο σε συγκεκριμένα αίτια, οι ερευνητές επισημαίνουν πιθανούς παράγοντες, όπως το κάπνισμα, η κατανάλωση αλκοόλ, η κακή διατροφή και η έλλειψη σωματικής άσκησης. Παράλληλα, η οικονομική κρίση του 2008 φαίνεται να ενίσχυσε τις περιφερειακές ανισότητες, πλήττοντας μακροχρόνια την υγεία ορισμένων πληθυσμών.
Όχι πόσο, αλλά ποιοι
Το μήνυμα της μελέτης είναι διπλό. Από τη μία, η αύξηση του προσδόκιμου ζωής παραμένει εφικτή – οι «πρωταθλητές» της Ευρώπης το αποδεικνύουν. Από την άλλη, αυτή η πρόοδος δεν αφορά όλους. Εδώ και περίπου 15 χρόνια, ένα μεγάλο μέρος της ηπείρου μένει πίσω.
Τελικά, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο πόσο μπορούμε να παρατείνουμε τη ζωή, αλλά ποιοι έχουν τη δυνατότητα να το κάνουν. Και η απάντηση φαίνεται να εξαρτάται λιγότερο από τα όρια της βιολογίας και περισσότερο από τις κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες που χαράζουν, σιωπηλά, τον χάρτη της ευρωπαϊκής μακροζωίας.
Διαβάστε επίσης
Μακροζωία: Με μόλις 5′ περπάτημα παραπάνω την ημέρα προσθέτουμε χρόνια στη ζωή μας
Απίστευτο: Είναι 93 χρονών και έχει τη βιολογική ηλικία ενός 30άρη – Ποιο είναι το μυστικό του
