Το καλοκαίρι του 2017, η Elizabeth Russell ένιωθε ότι η ζωή της διαλυόταν. Περνούσε ένα δύσκολο διαζύγιο, προσπαθούσε να στηρίξει τα δύο έφηβα παιδιά της και, ταυτόχρονα, βρισκόταν ακόμη αντιμέτωπη με την κατάθλιψη.
Σε αυτό το μεταβατικό στάδιο ήταν που ανακάλυψε στο διαδίκτυο τη «δημιουργική βιβλιοθεραπεία»: την εξατομικευμένη πρόταση μυθιστορημάτων, με βάση τις εμπειρίες, τις δυσκολίες και τις συναισθηματικές ανάγκες του αναγνώστη. Η βιβλιοθεραπεύτρια Ella Berthoud ήταν ο κατάλληλος άνθρωπος για να την καθοδηγήσει. Μαζί της, συζήτησε για τη ζωή της, τη ρώτησε τι της άρεσε να διαβάζει και της πρότεινε βιβλία με ήρωες που βρίσκονταν αντιμέτωποι με δύσκολες σχέσεις και αποφάσεις γύρω από τον γάμο.
Η Elizabeth, που ήδη αγαπούσε το διάβασμα, εντυπωσιάστηκε. Μέσα από τα λάθη και τις επιλογές των λογοτεχνικών χαρακτήρων, κατάφερε να δει τη δική της ζωή από απόσταση. «Άνοιξε μέσα μου κάτι που έπρεπε να ανοίξει και να θεραπευτεί», λέει στο BBC. «Το σημαντικότερο είναι ότι δεν αισθάνεσαι τόσο μόνος. Μπορείς να πάρεις μια βαθιά ανάσα και να πεις: “Δεν διανύω αυτό το ταξίδι μόνη μου”».
Βιβλία αντί για συνταγή;
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Η βιβλιοθεραπεία γνωρίζει τα τελευταία χρόνια αυξανόμενη δημοτικότητα στη Βρετανία και σε άλλες χώρες. Η βασική ιδέα είναι απλή: η εμβάθυνση σε μια ιστορία μπορεί να βοηθήσει τον αναγνώστη να επεξεργαστεί συναισθήματα, να αναγνωρίσει δικές του δυσκολίες στους ήρωες, να ανακαλύψει νέους τρόπους διαχείρισης μιας κρίσης ή απλώς να απομακρυνθεί για λίγο από όσα τον βαραίνουν.
Σε δημοσίευσή τους στο The Lancet, δύο ερευνητές είχαν υποστηρίξει ότι η σπουδαία λογοτεχνία μπορεί να «ανακουφίσει, να αποκαταστήσει και να αναζωογονήσει τον ταραγμένο νου», συμβάλλοντας στη μείωση του στρες και του άγχους. Οι επιστήμονες, όμως, προειδοποιούν ότι τα βιβλία δεν αποτελούν καθολική θεραπεία. «Σε συνδυασμό με άλλες θεραπείες, μπορεί να αποτελέσει μια εξαιρετικά ισχυρή, ενισχυτική θεραπεία», λέει ο Αndrew Schuman, συν-συγγραφέας της μελέτης.
«Υπάρχει η αντίληψη ότι τα βιβλία είναι σχεδόν μαγικά αντικείμενα που θα κάνουν τα πάντα καλύτερα», λέει ο James Carney, γνωσιακός επιστήμονας στο London Interdisciplinary School. «Για ορισμένες καταστάσεις και ορισμένους ανθρώπους αυτό μπορεί να ισχύει. Η ιδέα, όμως, ότι αποτελούν ένα φάρμακο για όλους είναι απλώς λανθασμένη».
Τι γνωρίζουμε για τα οφέλη
Παρότι οι επιστήμονες έχουν παρατηρήσει πως όσοι διαβάζουν συστηματικά για ευχαρίστηση τείνουν να είναι λιγότερο αγχωμένοι, καταθλιπτικοί και μοναχικοί, η πραγματικότητα είναι πιο περίπλοκη. Αρχικά, μια δυσκολία είναι να αποδειχθεί τι προκαλεί τι. «Η ανάγνωση μυθοπλασίας βελτιώνει πράγματι την ευεξία ή απλώς οι άνθρωποι που νιώθουν καλύτερα είναι πιθανότερο να διαβάζουν;» διερωτάται η ψυχολόγος Giulia Poerio από το Πανεπιστήμιο του Sussex.
Για τα βιβλία αυτοβοήθειας τα στοιχεία είναι πιο σαφή. Μελέτες έχουν δείξει ότι ορισμένοι τίτλοι μπορούν να βοηθήσουν ανθρώπους με άγχος, κατάθλιψη ή διατροφικές διαταραχές, λειτουργώντας ουσιαστικά ως μορφή αυτοκαθοδηγούμενης ψυχολογικής υποστήριξης.
Στη μυθοπλασία, ωστόσο, η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Υπάρχουν ενδείξεις ότι η ανάγνωση μπορεί να ενισχύσει την ενσυναίσθηση, να μειώσει τον στιγματισμό κοινωνικών ομάδων, να ενθαρρύνει πιο συμπονετική συμπεριφορά και να βοηθήσει παιδιά να εκφράσουν όσα δυσκολεύονται να πουν. Δεν υπάρχουν, όμως, επαρκείς αποδείξεις ότι ένα μυθιστόρημα μπορεί να αντιμετωπίσει από μόνο του μια συγκεκριμένη ψυχική διαταραχή.
Υπάρχει η θεωρία ότι η ανάγνωση για χαρακτήρες με τις δικές μας εμπειρίες μας επιτρέπει να ταυτιστούμε μαζί τους και να βιώσουμε την κάθαρση, όταν οι χαρακτήρες ξεπερνούν τις προκλήσεις, τις οποίες στη συνέχεια μπορούμε να μιμηθούμε στη ζωή μας, εξηγεί η Emily Troscianko, λογοτεχνική επιστήμονας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Ωστόσο, υπάρχει ελάχιστη έρευνα για το αν αυτό συμβαίνει στην πραγματικότητα, λέει.
Όταν η ταύτιση γίνεται παγίδα
Δεν βοηθούν, όμως, όλα τα βιβλία όλους τους ανθρώπους, ειδικά όσους ταλαιπωρούνται από κάποια ψυχική ασθένεια. Έρευνα σε σχεδόν 900 άτομα, τα περισσότερα από τα οποία είχαν βιώσει διατροφική διαταραχή, έδειξε ότι τα μυθιστορήματα με χαρακτήρες που αντιμετώπιζαν παρόμοια προβλήματα συχνά επιδείνωναν τα συμπτώματά τους.
Σύμφωνα με την Troscianko, τέτοιες ιστορίες μπορεί να ενεργοποιήσουν τον ανταγωνισμό γύρω από το βάρος, το φαγητό και την εικόνα του σώματος. «Με απογοητεύει η εύκολη άποψη ότι το να διαβάζουμε για ένα πρόβλημα είναι πάντα χρήσιμο», λέει. «Εξαρτάται από το βιβλίο. Η λογοτεχνία είναι περίπλοκη, οι άνθρωποι είναι περίπλοκοι και οι επιδράσεις δεν θα μπορούσαν παρά να είναι σύνθετες».
Ανάλογη προσοχή χρειάζεται στις εξαρτήσεις, καθώς ορισμένα μυθιστορήματα μπορεί να εξιδανικεύουν τη χρήση ουσιών. Ο Schuman τονίζει επίσης ότι δεν θα πρότεινε ποτέ λογοτεχνία ως παρέμβαση σε άνθρωπο που βρίσκεται σε ψυχωσικό επεισόδιο ή έχει αυτοκτονικές σκέψεις.
Έχει σημασία και το πώς διαβάζουμε
Η ευεργετική επίδραση δεν εξαρτάται μόνο από το βιβλίο, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε μαζί του. Σε μελέτη με 94 μεγαλύτερους σε ηλικία ανθρώπους, όσοι άκουσαν ηχητικά βιβλία ανέφεραν καλύτερη διάθεση και μεγαλύτερη αίσθηση νοήματος ακόμη και δύο εβδομάδες αργότερα.
Το όφελος, όμως, παρατηρήθηκε κυρίως σε εκείνους που είχαν συνδεθεί βαθιά με την ιστορία. «Όταν το βιβλίο τους απορροφούσε, τους συγκινούσε και τους άφηνε μια διαρκή εντύπωση, τότε βλέπαμε βελτίωση στην ευεξία», εξηγεί η Poerio που ήταν ανάμεσα στους ερευνητές.
Ακόμη πιο σημαντική φαίνεται να είναι η συζήτηση που ακολουθεί, σύμφωνα με τον Carney και τη δική του έρευνα. Οι λέσχες ανάγνωσης και οι ομαδικές αναγνώσεις προσφέρουν έναν ασφαλή τρόπο να μιλήσει κανείς για δύσκολες εμπειρίες, χωρίς να χρειάζεται να αναφερθεί ευθέως στον εαυτό του, ενισχύοντας το αίσθημα της ευεξίας. «Η μυθοπλασία σας επιτρέπει να δοκιμάζετε δύσκολα κοινωνικά και συναισθηματικά σενάρια χωρίς πραγματικό κίνδυνο», εξηγεί ο Carney. «Και όταν το κάνετε μαζί με άλλους, η εμπειρία γίνεται πιο ουσιαστική».
Η συμβουλή των ειδικών είναι απλή: επιλέξτε βιβλία που σας αγγίζουν, χωρίς να πιέζετε τον εαυτό σας. Αν μια ιστορία σας βαραίνει, σας αναστατώνει ή ενισχύει αρνητικές σκέψεις, αφήστε την. Για την Elizabeth, πάντως, η βιβλιοθεραπεία είναι μονόδρομος για τη δική της ψυχική ευεξία.
Διαβάστε επίσης:
Τρία απλά βήματα που μας φέρνουν πιο κοντά στην ευτυχία
Πιο κοφτερό μυαλό με αυτές τις δραστηριότητες – Κερδισμένοι οι 65ρηδες
