Από τα «Σαγόνια του Καρχαρία» στην πραγματικότητα: Τα είδη της Ελλάδας και η σχέση με τον άνθρωπο

Απαντώντας στα ερωτήματα αυτά, ο άνθρωπος πίσω από το «Sharks in Greece», ο ερευνητής Σάκης Τσαγγαλίδης εξηγεί στο CNN Greece, όσα χρειάζεται να γνωρίζουμε για ένα από τα πιο… παρεξηγημένα είδη των ωκεανών.

Στην Ελλάδα διαβιούν περίπου 35 μόνιμα και περιστασιακά είδη καρχαριών. Σύμφωνα με τον κ. Τσαγγαλίδη, τα είδη που έχουν τις πιο συχνές καταγραφές θεωρούνται μόνιμα και είναι:

• ο γαλάζιος καρχαρίας (Prionace glauca)
• ο ρυγχοκαρχαρίας (Isurus oxyrinchus)

«Το 2024 καταγράψαμε μετά από πολλές δεκαετίες έναν σφυροκέφαλο καρχαρία του είδους Ζύγαινα στον Σαρωνικό» αναφέρει, σημειώνοντας πως πρόκειται για ένα είδος που συναντάται σπάνια.

Την εικόνα που έχουμε σχηματίσει για τους καρχαρίες έχει διαμορφώσει σε μεγάλο βαθμό η ταινία τρόμου του 1975 «Jaws» ή αλλιώς «Τα σαγόνια του καρχαρία».

«Ο ίδιος ο Στίβεν Σπίλμπεργκ δήλωσε μετανιωμένος σε συνέντευξη του στο BBC, για το ότι με την ταινία του JAWS, προκάλεσε τρόμο στο ευρύ κοινό που είχε ως επακόλουθο τον αποδεκατισμό των καρχαριών αργότερα, μιας και ο κόσμος τους έβλεπε πλέον ως τέρατα» ανέφερε χαρακτηριστικά ο κ. Τσαγγαλίδης.

Όπως διευκρινίζει, όμως, ο ερευνητής «αρκετά είδη καρχαριών είναι ακίνδυνα, όπως ο καρχαρίας προσκυνητής, ο εξαβράγχιος κ.α, αλλά υπάρχουν και είδη το ίδιο επικίνδυνα με κάθε άγριο αρπακτικό που γνωρίζουμε. Όπως ο λευκός καρχαρίας, ο καρχαρίας τίγρης κλπ».

Ο άνθρωπος δεν είναι φτιαγμένος για το νερό

Η πηγή της ανασφάλειας και του ενστίκτου επιβίωσης του ανθρώπους σε σχέση με τους καρχαρίες «κρύβεται» στο περιβάλλον στο οποίο κινούνται, δηλαδή το νερό. «Είναι ένα μέρος όπου είναι κυρίαρχοι» τονίζει.

«Ο άνθρωπος δεν είναι φτιαγμένος για το νερό και οι όποιες άμυνες έχει αναπτύξει στην στεριά, στην θάλασσα πάνε στράφι» όπως σημειώνει ο ίδιος, ενώ φέρνει ως αντιπαραβολή την περίπτωση που κάποιος συνάντηση ένα άγριο ζώο στη στεριά.

«Βλέποντας έναν λύκο ή μία αρκούδα στα 100 μέτρα, μας δίνεται ο χρόνος να σκεφτούμε τις επόμενες κινήσεις μας. Στο νερό τα πράγματα είναι διαφορετικά, και όταν επιτέλους μπορέσεις να δεις έναν καρχαρία, συνήθως θα έχει φτάσει πολύ κοντά σου. Κι εκεί αρχίζει ο πανικός» σημειώνει.

«Οι καρχαρίες δεν ενδιαφέρονται για τους ανθρώπους, αλλά δεν είναι και κατοικίδια»

Την ίδια ώρα, διευκρινίζει πως «οι καρχαρίες δεν έχουν σαν κύριο μέλημα τους να κομματιάζουν ανθρώπους. Είναι άγρια ζώα που κοιτάζουν την επιβίωση τους».

Μάλιστα, όπως αναφέρει «πολλές φορές ο κόσμος έχει βρεθεί να κολυμπάει δίπλα σε καρχαρίες χωρίς να το γνωρίζει. Φανταστείτε ότι στην Ελλάδα έχουμε καταγράψει καρχαρίες σχεδόν σε όλες τις περιοχές και δεν είχαμε ούτε μία επίθεση εδώ και δεκαετίες».

«Άλλωστε τα μεγάλα πελαγικά είδη δεν πλησιάζουν σχεδόν ποτέ τις ακτές μας ως ενήλικα. Δεν είναι στην φύση τους. Συνήθως κοντά στις παραλίες θα συναντήσουμε τον γαλάζιο καρχαρία. Ο οποίος είναι ένας πράος καρχαρίας που δεν ενδιαφέρεται για τον άνθρωπο. Αλλά μην φτάνουμε και στο άλλο άκρο. Δεν είναι κατοικίδια. Υπάρχουν περιπτώσεις και στην Ελλάδα, που έχουν καταγραφεί σε βίντεο, με άνθρωπο να προσπαθεί να πιάσει από την ουρά έναν γαλάζιο καρχαρία. Κάπως έτσι δεν είναι δύσκολο να γίνει κάποιο ατύχημα» ξεκαθαρίζει.

Η σημασία τους στη ρύθμιση του οικοσυστήματος

Όπως κάθε οργανισμός, έτσι και οι καρχαρίες, διαδραματίζουν τον δικό τους ξεχωριστό ρόλο στο οικοσύστημα.

«Οι καρχαρίες σαν μεγάλοι θηρευτές ελέγχουν τους πληθυσμούς όχι μόνο των ψαριών αλλά και του οικοσυστήματος γενικότερα» σημειώνει ο ιδρυτής του Sharks In Greece».

«Φανταστείτε την τροφική αλυσίδα ως μια πυραμίδα και ας την χωρίσουμε σε επίπεδα. Στην βάση της πυραμίδας δηλαδή στο πρώτο επίπεδο, βρίσκεται η άλγη, το φυτοπλαγκτόν κλπ. Αμέσως πιο πάνω, στο δεύτερο επίπεδο, βρίσκουμε μικρούς οργανισμούς, όπως μικρά ψαράκια που τρέφονται από τους οργανισμούς του πρώτου επιπέδου. Ακόμα πιο πάνω, στο τρίτο επίπεδο, είναι μεγαλύτερα ψάρια ή αλλιώς μεγαλύτεροι θηρευτές που τρώνε τα ψαράκια του δεύτερου επιπέδου. Και τέλος, στην κορυφή της αλυσίδας, στο τέταρτο επίπεδο, βρίσκουμε τους κορυφαίους θηρευτές όπως οι καρχαρίες, που τρέφονται με τα ψάρια του τρίτου επιπέδου» περιγράφει αναλυτικά.

Έτσι, «είναι εύκολο να αντιληφθεί κάποιος πως πχ αν εκλείψουν οι κορυφαίοι θηρευτές του τέταρτου επιπέδου, τα ψάρια του τρίτου επιπέδου θα αυξηθούν

ανεξέλεγκτα, με αποτέλεσμα σιγά σιγά να εξαλείψει η τροφή τους, δηλαδή τα ψάρια του δεύτερου επιπέδου. Και κάπως έτσι το οικοσύστημα καταρρέει, αφήνοντας πίσω του μια στείρα θάλασσα».

Όλα τα ζώα προσφέρουν στην ισορροπία της φύσης

Όπως υπογραμμίζει «όλα τα ζώα είναι σημαντικά και προσφέρουν στην ισορροπία της φύσης. Επίσης οι καρχαρίες επιτελούν και τον ρόλο του καθαριστή, καθώς τρώνε διάφορα νεκρά θαλάσσια θηλαστικά όπως φάλαινες».

«Φανταστείτε μια νεκρή φάλαινα μήκους 15 μέτρων και βάρους 45 τόνων κοντά σε μια ακτή. Ένα τέτοιο ζώο είναι εύκολο να μολύνει μια τεράστια έκταση λόγω της αποσύνθεσης. Πολλά είδη καρχαριών τρέφονται με τα κουφάρια νεκρών ζώων. Με αυτόν τον τρόπο καθαρίζουν τα οστά του νεκρού ζώου από τους μαλακούς ιστούς, εμποδίζοντας στο τέλος την μόλυνση των νερών της περιοχής» εξηγεί.

Ο διαδραστικός χάρτης και η «μάχη» κατά της παραπληροφόρησης

Για τη χαρτογράφηση της εμφάνισης καρχαριών, έχει δημιουργηθεί ένας διαδραστικός χάρτης, ο οποίος μπορεί να αξιοποιηθεί ως ένα σημαντικό εργαλείο.

«Ο χάρτης ήταν μια ιδέα χρόνων η οποία υλοποιήθηκε σχετικά πρόσφατα» σημειώνει, για να συμπληρώσει πως επί σειρά ετών «το μόνο που άκουγες τότε ήταν «Η Ελλάδα δεν έχει καρχαρίες».

Έτσι λοιπόν μετά από χρόνια ερευνών και μελέτης τόμων βιβλιογραφίας από τους κορυφαίους του είδους ο κ. Τσαγγαλίδης, αποφάσισε να αναδειχθεί η παρουσία των καρχαριών και στην Ελλάδα με πραγματικά στοιχεία.

Τότε ξεκίνησε το ταξίδι του «Sharks In Greece» και μία συντονισμένη προσπάθεια ενάντια στην παραπληροφόρηση που αναπτύσσεται γύρω από τους καρχαρίες στην Ελλάδα.

«Αργότερα ακολούθησε ο συγκεκριμένος χάρτης και τέλος το Greek Shark Logbook σε συνεργασία με την Merman Conservation Expeditions Ltd». Ο κ. Τσαγγαλίδης διευκρινίζει πως δεν διαθέτει «την απαραίτητη γνώση και πόρους ώστε να κάνω έρευνες στο πεδίο» αλλά όπως τονίζει «ως ερευνητής, μαζεύω δεδομένα από το διαδίκτυο, τους ψαράδες και τους απλούς πολίτες, οι οποίοι μας εμπιστεύονται και μας στέλνουν τις καταγραφές τους».

«Έτσι λοιπόν, κάναμε κάτι που δεν έκαναν αυτοί που οφείλουν να κάνουν.

Μια δωρεάν, ανοιχτή βάση δεδομένων, με εύκολη πρόσβαση για όλους.

Επειδή η γνώση πρέπει να μοιράζεται. Με φωτογραφία, ακριβή τοποθεσία, ημερομηνία και αν είναι εφικτό μετρήσεις μήκους και βάρους του κάθε καρχαρία» όπως εξηγεί.

Ο χάρτης αυτός είναι διαδραστικός. Τι σημαίνει αυτό; «Ζουμάρεις την περιοχή που σε ενδιαφέρει, βρίσκεις τις καταγραφές που έχουμε περάσει και πατώντας πάνω σε οποιαδήποτε από αυτές, ανοίγει η καρτέλα με τις πληροφορίες για τους καρχαρίες» συμπληρώνει και τη χαρακτηρίζει ως «μια απλή ιδέα που απλά υλοποιήθηκε από ανθρώπους που ενδιαφέρονται για αυτά τα ζώα και έχει βοηθήσει πολύ κόσμο να εξοικειωθεί με την ιδέα ότι τελικά η Ελλάδα έχεικαρχαρίες».